İqtisadçı Bella Bəşirova hesab edir ki, Ermənistanın Azərbaycana hansı məhsulları ixrac edəcəyinin rəsmi siyahısı hələ açıqlanmayıb, buna görə də proqnozlar daha çox ölkənin istehsal və ixrac potensialına əsaslanmalıdır.
Ekspertin fikrincə, ticarətin ilkin mərhələsində geniş həcmli satışlardan əvvəl bazarın reaksiyasını ölçən məhdud kommersiya tədarükləri ilə başlamaq reallığa daha yaxındır. İlk növbədə kənd təsərrüfatı və ərzaq kateqoriyalı məhsulların tədarükü daha ehtimal olunur.
Bəşirova konkret olaraq meyvə-tərəvəz, emal olunmuş kənd təsərrüfatı məhsulları, içkilər, konserv və müəyyən qida məhsullarının ilk dalğa idxal potensialına malik olduğunu bildirib. Bundan başqa, tikinti materialları, daş və digər mineral mənşəli məhsullar, yüngül sənaye və bəzi sənaye malları da ixrac imkanı ola bilər.
O, qeyd edib ki, məhsulun Ermənistanda istehsal olunması təkcə yetərli deyil: bazarda tələb, keyfiyyət, qiymət və rəqabət qabiliyyəti əsas rol oynamalıdır. Əgər Azərbaycanda eyni məhsul daha sərfəli qiymətə və daha yaxşı keyfiyyətlə istehsal olunursa, ondan idxalın iqtisadi əsasları zəifləyir.
Ekspert əlavə edib ki, qarşılıqlı ticarətin əhəmiyyəti daha çox iqtisadi məcburiyyətdən deyil, regional əməkdaşlıq və sahibkarlararası əlaqələrin genişlənməsi baxımından qiymətləndirilməlidir. İlk mərhələdə Azərbaycanın Ermənistana ixracı 2026-cı ilin birinci rübündə təxminən 5,8 milyon dollar təşkil edərkən, Ermənistandan Azərbaycana idxal isə cəmi təxminən 960 min dollar olub.
Bəşirova vurğulayıb ki, idxal həcmi əsasən dövlətin deyil, bazarın tələbi və sahibkarların kommersiya maraqları əsasında formalaşmalıdır. Əks halda, iqtisadi əsasları zəif olan malların bazara daxil olması davamlı ticarətə gətirib çıxarmaya bilər.
Nəqliyyat və logistika məsələləri də ticarətin rəqabət qabiliyyətinə birbaşa təsir edir. Ekspert bildirir ki, ölkələr arasında birbaşa və effektiv nəqliyyat əlaqələri logistika xərclərini azalda və məhsulun son qiymətinə müsbət təsir göstərə bilər, lakin qonşuluq avtomatik olaraq ucuzluq təmin etmir.
Məhsulun son qiymətində nəqliyyat xərclərindən əlavə istehsal maya dəyəri, enerji, gömrük prosedurları, vergi və rüsumlar, sığorta, anbarlaşdırma və sertifikatlaşdırma kimi amillər də rol oynayır. Əgər sərhəd və gömrük prosedurları sadələşdirilərək daşıma müddəti qısaldılarsa, logistika xərclərinin azalması və məhsulların daha rəqabətli qiymətlərlə təqdim edilməsi üçün imkanlar yaranacaq.
Bəşirova hesab edir ki, uzun müddətdə əsas fayda məhsulların ucuzlaşmasından daha çox Cənubi Qafqazda yeni təchizat zəncirlərinin formalaşması, logistikanın təkmilləşməsi və sahibkarlar arasında əlaqələrin inkişafı olacaq. Beləliklə, sual təkcə “hansı məhsul gələcək?” olmaqdan çıxaraq iki ölkə arasında dayanıqlı iqtisadi və ticarət münasibətlərinin qurulmasına yönələ bilər.
