Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyev Buxaradan olan paylaşımında XVII əsrin görkəmli filosofu və alimi Yusif Qarabağinin Qarabağdan Səmərqənd və Buxaraya qədər uzanan elmi fəaliyyətinə diqqət çəkib.

Yusif Məhəmmədcan oğlu Qarabaği XVI əsrin sonu ilə XVII əsrin ilk yarısında yaşamış Azərbaycan mənşəli filosof, məntiqçi, ilahiyyatçı və təbib hesab olunur. Elmi qaynaqlarda qeyd edilir ki, o, Osmanlı-Səfəvi müharibələri dövründə Azərbaycanı tərk etmiş, Mərkəzi Asiyada məskunlaşaraq Səmərqənd və Buxarada ərəb və fars dillərində əsərlər yazıb və oranın elmi-mədəni həyatında iştirak edib.

Mənbələr Qarabağlı alimin ilkin təhsilini vətəndə aldığını, daha sonra Həbibullah Mirzəcan Şirazinin tələbəsi olaraq müəllimi ilə birlikdə Mərkəzi Asiyaya getdiyini bildirir. Araşdırmalara görə, Qarabaği əvvəlcə Səmərqənddə, sonralar isə Buxarada fəaliyyət göstərib.

Sənədlərdə onun Səmərqənd dövrünə aid konkret tarix kimi 1590 qeyd olunur: həmin ildə o, Hüseyniyyə xanəgahında Cəlaləddin Dəvvaninin fəlsəfi irsinə dair traktatını təqdim edib. Daha sonra həmin mövzu ətrafında Ağa Hüseyn Xalxali ilə elmi polemika yaranıb və Qarabaği bu mübahisəyə cavab olan əsərini 1623-cü ildə Buxarada tamamlayıb. Bu iki tarix onun Mərkəzi Asiyada uzunmüddətli elmi fəaliyyəti üçün əsas göstəricilərdən sayılır.

1619-cu il ilə bağlı tədqiqatlarda maraqlı məqam var: bəzi mənbələr göstərir ki, Buxara hökmdarı Əmir Bahadur xan həmin ildə Qarabağinin şərəfinə kitabxana tikdirib və onu həmin məkanın rəhbəri təyin edib. Digər tədqiqatlarda isə eyni tarixdə kitabxananın Qarabağinin oğlu Yaqub üçün inşa olunduğu iddia edilir. Beləliklə, kitabxananın 1619-cu ildə mövcudluğu barədə konsensus olsa da, onun kim tərəfindən və hansı məqsədlə yaradıldığı barədə mənbələr arasında fərqliliklər qalır.

Qarabağinin elmi işləri fəlsəfə, məntiq, ilahiyyat, təsəvvüf, Quran təfsiri və tibbi bilikləri əhatə edib. Akademik nəşrlərdə onun Dəvvaniyə yazdığı şərhlərdən və Ağa Hüseyn Xalxali ilə aparılan fəlsəfi mübahisədən bəhs olunur. Onun dünyagörüşündə insanın “kiçik aləm”, kainatın isə “böyük aləm” kimi təhlili, həmçinin İbn Sina, Fərabi, Nəsirəddin Tusi və Cəlaləddin Dəvvani kimi müəlliflərin təsiri vurğulanır.

Qarabağinin farsca yazdığı “Həft cinan” (“Yeddi bağ”) adlı əsəri onun bizə gəlib çatan əsas işlərindən biridir. Sankt-Peterburqda saxlanılan əlyazma kataloqu vasitəsilə həmin əsərin mikrofilmi əldə edilərək tədqiq olunub və Azərbaycan dilinə çevrilib; tədqiqatçının qiymətləndirməsinə görə, əsərdə insan barədə sistemli fəlsəfi konsepsiya əks olunub.

Onun bir sıra traktatlarının əlyazmaları bu gün Özbəkistanın arxivlərində saxlanılır. Şərqşünaslıq fondlarında Qarabağiyə məxsus əsərlərin sayı barədə müxtəlif rəqəmlər göstərilir — bəzi mənbələrdə 20, digərlərində 24 traktat qeyd olunur. Bundan əlavə, Türkiyənin Süleymaniyyə Kitabxanasında onun yeddi əsərinin əlyazması olduğu bildirilir.

Yusif Qarabağinin dəqiq doğum və ölüm tarixləri barədə mənbələr arasında ziddiyyətlər mövcuddur. İnternet və bəzi kataloqlarda 1532–1591 tarixləri qeyd olunmaqla onun 1591-ci ildə vəfat etdiyi göstərilir. Lakin akademik nəşrlərdə onun 1623-cü ildə Buxarada əsər tamamladığı, digər mənbələrdə isə XVII əsrin birinci yarısında yaşadığı və 1640-cı illərdə vəfat etdiyi bildirilir. Bu fərqliliklər onun bioqrafiyasının müəyyən məqamlarının dəqiqləşdirilməsinə ehtiyac olduğunu göstərir.