İnsanlar min illərdir müxtəlif ağrılarla üzləşirlər — baş ağrısı, diş ağrısı, yaralanma və oynaq-əzələ ağrıları tarixin ən qədim tibbi problemlərindəndir. Müasir dərmanlar və stomatoloji xidmətlər mövcud olmadığı vaxtlarda isə ağrını yüngülləşdirmək üçün tamamilə fərqli yanaşmalar tətbiq olunurdu.
Keçmiş cəmiyyətlərdə ağrının yaranma səbəbi haqda düşüncələr müasir tibbin izahlarından uzaq idi. Qədim Misirdə bəzi xəstəlik və əlamətlər fövqəltəbii qüvvələrlə əlaqələndirilir, tibbi yazılarda isə travma və bədəndəki xüsusi “ağrı maddəsi” kimi təsəvvürlərdən bəhs olunurdu. Buna görə də müalicə həm bitki və digər maddələrlə həyata keçirilir, həm də dualar və ayinlər kimi dini-ritual üsullara müraciət edilirdi.
Baş ağrısına qarşı ənənəvi müalicələr geniş yayılmışdı. Xüsusən İran təbabətində baş ağrısının bir neçə növü təsvir edilmiş və bu narahatlıq üçün 160-dan artıq bitkinin istifadə olunduğu qaydada qeydlər vardır. Nanə, çobanyastığı, rozmarin, adaçayı və oxşar bitkilər həm içki, həm də xarici tətbiq şəklində istifadə edilirdi. Orta əsr Avropasında da çobanyastığı, razyana və marjoram kimi otlar baş ağrısına qarşı tövsiyə edilirdi. Müasir tədqiqatlar bəzi buxardan və ya ekstraktlardan iltihab əleyhinə və ağrı azaltma xüsusiyyətləri aşkar etdiyini göstərir, amma hər bir ənənəvi reseptin təsirli olduğu qəti şəkildə sübut olunmayıb.
Diş ağrısı tarix boyu ən kəskin problemlerdən sayılıb. Plomb, kanal müalicəsi və keyitmə kimi müasir vasitələr olmadığından insanlar ağrını azaltmaq üçün müxtəlif bitki hissələrindən və budaqlardan istifadə edərək dişləri təmizləyir, ağrıyan nahiyəyə bitki şirələri və məlhəmlər tətbiq edirdilər. Tarixi mənbələrdə yarpaq, kök və budaqlardan istifadə təsvir olunur.
Mixək diş ağrısına qarşı ən məşhur təbii vasitələrdən biridir. Mixəyin içindəki eugenol maddəsi ağrı və iltihabı yüngülləşdirə bilir və müasir araşdırmalar mixək yağının dental istifadədə potensial göstərdiyini qeyd edir. Eyni zamanda, bitki mənşəli preparatların konsentrasiyası və təhlükəsizliyi dəyişdiyi üçün onların nəzarətsiz istifadəsi məsləhət görülmür.
Söyüd ağacı da tarixdə “təbiətin aspirini” kimi tanınır. Dioskoridin yazılarında ağ söyüdün qızdırma və digər narahatlıqların aradan qaldırılmasında tətbiqinə dair qeydlər var. Söyüd qabığında salisilatlara bənzər maddələr mövcuddur və bu tərkib sonrakı dövrlərdə ağrıkəsicilərin inkişafında rol oynayıb. Lakin ev şəraitində söyüd qabığından istifadəni müasir dərmanlarla eyniləşdirmək olmaz — doza və qarşılıqlı təsirlər nəzərə alınmalıdır.
Xaşxaşdan əldə edilən opium qədim dövrlərdən etibarən güclü ağrıkəsici kimi istifadə olunub. Mesopotamiya mənbələri e.ə. II minilliyə qədər opiumun tətbiqinə işarə edir. İran-islam təbabətində də opium və digər bitkilər cərrahi müdaxilələr zamanı ağrını azaltmaq məqsədilə tətbiq olunub. Bununla belə, opiumun asılılıq və zəhərlənmə riski yüksək olub və təbii olması onun təhlükəsiz olduğu demək deyil.
İsti və soyuq tətbiqlər ağrını azaltmaq üçün ən qədim və sadə üsullardan hesab olunub. Soyuq kompres zədələnmə və şişkinliyi azaltmaq üçün, isti tətbiqlər isə əzələ və oynaq ağrılarını yüngülləşdirmək üçün istifadə edilirdi. Bitki vannaları, isti parçalar və digər oxşar vasitələr müxtəlif mədəniyyətlərdə geniş tətbiq olunub və bəzi formalarda bu yanaşmalar indinin özündə ilkin yardım praktikalarında qalmaqdadır.
Masaj da yalnız rahatlaşdırmaq məqsədilə tətbiq edilmirdi; əzələ və oynaqlardakı ağrıları azaltmaq üçün bitki yağları ilə bölgəni ovmaq, isitmək və hərəkət etdirmək ənənəvi olaraq geniş yayılmışdı. Ənənəvi praktikada masajın məqsədi ağrılı nahiyənin qan dövranını yaxşılaşdırmaq və insanın özünü daha rahat hiss etməsinə kömək etmək idi.
Qədim anesteziya cəhdləri də mövcud idi; narkoz sistemləri olmasa da, mandrake, henbane, hemlock və opium kimi yuxunu və ağrı hissini zəiflədən bitkilərdən istifadə halları yazılıb. Bir çox bu cür maddələr zəhərli olduğundan belə üsullar böyük risk daşıyıb.
Tarixi təcrübələr göstərir ki, təbii və ənənəvi vasitələr hər zaman təhlükəsiz hesab edilə bilməz. Bitkilərin tərkibində güclü kimyəvi maddələr ola bilər və dozanın düzgün müəyyən edilməməsi zəhərlənmə və allergik reaksiyalara gətirib çıxara bilər. Buna görə qədim reseptlərə maraq göstərmək başqa, onları nəzarətsiz şəkildə öz üzərində tətbiq etmək tamam başqadır.
Maraqlıdır ki, bir çox müasir ağrıkəsicinin kökləri qədim insanların müşahidə və təcrübələrinə söykənir. Söyüd, mixək, nanə və digər bitkilər əsrlər boyu insanların diqqətini çəkərək alimlərin laboratoriya araşdırmalarına predmet olub və nəticədə daha standartlaşdırılmış preparatlar hazırlanıb. Beləliklə, insanlar təbiəti müşahidə etməklə başladıqları yolun nəticəsində indiki müasir ağrıvermə üsullarına çatmışlar.
