Tarixi fiqurlar barədə qənaətə gəlmək üçün sənədlər, mənbələrin müqayisəsi və dövrə mümkün qədər yaxın məlumatlar əsas şərtdir. Son vaxtlar Qaçaq Nəbi və Həcər xanım barədə mətbuatda və sosial şəbəkələrdə müxtəlif, bəzən isə mötəbər arxiv materialları və folklor mənbələri ilə üst-üstə düşməyən fikirlər yayılıb.
Qaçaq Nəbi Zəngəzur qəzasının Aşağı Mollu, Həcər xanım isə Yuxarı Mollu kəndindən idi; həmin kəndlər sonradan indiki Qubadlı rayonunun tərkibinə daxil olunub. Bu məkan və inzibati vahidlərin fərqi XIX əsrin hadisələrini XXI əsrin inzibati xəritəsi ilə qarışdırmamaq üçün vacibdir.
Mövcud materiallara görə Nəbinin doğum ili 1851–1854-cü illər aralığında müxtəlif mənbələrdə fərqli göstərilir. XIX əsrin 70–80-ci illəri onun qaçaqlıq fəaliyyətinin formalaşdığı dövr kimi təqdim olunur; 1890-cı illərdə isə adı çar dövrü mətbuatında və inzibati sənədlərdə görünür. 1894-cü ildə qardaşı Mehdi ilə bağlı Qarçıvan hadisəsi bioqrafiyada əhəmiyyətli epizod sayılır. 1895-ci ildə “Kavkaz” qəzetində Nəbinin və dəstəsinin adı yer alır, 12 mart 1896-cı il tarixdə isə Nəbi Larni ərazisində sui-qəsd nəticəsində öldürülür.
Qaçaq Nəbinin sovet hakimiyyəti tərəfindən yaradıldığı iddiasının xronoloji əsaslara uyğun olmadığı vurğulanır. Onun adı və obrazı sovetdən əvvəl çar mətbuatında, xalq nəğmələrində və rəvayətlərdə mövcud idi. Folklorşünas Səhər Orucovanın və Afaq Qasımovanın tədqiqatlarında Qaçaq Nəbinin xalq yaddaşının qəhrəmanlıq materialına çevrildiyi göstərilir.
XIX əsr mətbuatında Nəbi haqqında məlumatlara əsasən, Tiflisdə nəşr edilən “Kavkaz” qəzetinin 1893–1895-ci illərə aid materiallarında Nəbinin dəstəsi və axtarışlarda adı keçib. Həmin dövrdə “Nəbi” adlı başqa qaçaqların da mətbuata düşməsi bir şəxsin tək olmadığını göstərir. Çar mətbuatındakı terminologiyanın imperiya inzibati hüququ baxımından qiymətləndirilməsi və bundan nəticə çıxararkən elmi ölçülərə riayət olunması vacib hesab edilir.
Qaçaq Nəbi haqqında tədqiqatda Bəhlul Behcətin “Qaçaq Nəbinin tarixi: vəsiqə və sənədlər üzrə” əsəri xüsusi yer tutur. Behcət arxiv sənədlərinə və yerli yaddaşa əsaslanaraq Nəbinin fəaliyyətini, dəstə üzvlərini, Həcərin taleyini və döyüşləri işləyib; əsərdə Nəbinin “gizli oğurluğu qadağan etmişdi” kimi davranış qaydalarından bəhs olunur.
Həcər xanımın silahlı döyüşçü obrazının yalnız sovet ədəbiyyatı və kinosevər yaradılması ilə bağlı iddialar da xronoloji mənbələr tərəfindən zəiflədir. Pavel Vostrikovun 1912-ci ildə çap edilmiş araşdırmasında Həcərin Nəbinin yaxın silahdaşlarından olduğu, silah və at sürmə bacarığı barədə məlumatlar var; bu tarix sovet hakimiyyətinin qurulmasından əvvəlki dövrə aid edilir. Behcətin əsərində də Həcərin sonrakı həyatı və ailə münasibətlərinə dair qeydlər mövcuddur.
Sovet mənşəli iddialara qarşı başqa ciddi arqumentlərdən biri Əhməd Cəfəroğlunun 1928-ci ildə İstanbulda nəşr edilmiş “Azeri Halk Edebiyatında ‘Kaçak Nebi’ Destanı” araşdırmasıdır; bu tədqiqat sovet nəşriyyatlarının sonradan formalaşdırdığı variantlardan əvvəl mövcud dastan nümunələrini işıqlandırır.
Qaçaq Nəbi mövzusu bir neçə nəslin alimləri tərəfindən müxtəlif istiqamətlərdən öyrənilib: Məmmədhüseyn Təhmasib, Əliheydər Tahirov, Həsən Qasımov, Əhliman Axundov, Azad Nəbiyev, İsrafil Abbaslı, Afaq Qasımova, Füzuli Bayat və başqalarının işləri bu sahədə mənbə sərhədini genişləndirir. Müxtəlif folklor variantlarının mövcudluğu sovet dövründə hansı motivlərin əlavə olunduğu, hansılarının dəyişdirildiyi və nəyin ideoloji baxımdan qabardıldığı barədə araşdırma aparmağa imkan verir.
Qaçaq Nəbinin sovet hüdudlarından kənarda da yaşaması faktı əhəmiyyətlidir. Azərbaycan mühacirətinin müxtəlif nümayəndələri — Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Mirzə Bala Məmmədzadə, Əhməd Cəfəroğlu, Nağı Şeyxzamanlı və başqaları qaçaq hərəkatına müraciət ediblər; bu müəlliflərin böyük hissəsi sovet hakimiyyətinin siyasi opponentləri olub və Nəbini milli müqavimət ənənəsinin bir siması kimi qiymətləndiriblər.
Qara Nəbi məsələsi məsələnin ən dolaşıq tərəflərindən biridir. Bəzi tədqiqat xətti Qara Nəbinin ayrı şəxs olduğunu göstərir; akademik ədəbiyyatda azərbaycanlı tədqiqatçılar tərəfindən Qara Nəbinin Aşot Qriqoryan kimi təqdim olunduğu qeyd olunur. Əhliman Axundovun topladığı bir dastan variantında Qara Nəbi Qaçaq Nəbinin özü deyil, Arazın hər iki tərəfində soyğunçuluq edən ayrı bir şəxs kimi təsvir olunur və qaçaqla qarşılaşmada öldürülür. Bu materiallar “Qara Nəbi = Qaçaq Nəbi” iddiasının mübahisəsiz tarixi fakt olmadığını göstərir.
Maksim Qorki ilə bağlı arqumentlərə ehtiyatla yanaşmaq tövsiyə olunur: Qorkinin adı iddia kimi göstərilirsə, onun konkret əsəri, nəşri və orijinal mətninə istinad edilməlidir; yalnız müəllif adının çəkilməsi tarixi sübut hesab edilə bilməz.
Ümumiləşdirilmiş şəkildə sənədlər, mətbuat materialları, folklor nümunələri və elmi tədqiqatlar Qaçaq Nəbinin XIX əsrdə real şəxskimi fəaliyyət göstərdiyini, onun obrazının sovet hakimiyyətindən əvvəl də xalq yaddaşında mövcud olduğunu göstərir. Sovet dövründə bu yaddaş müəyyən ideoloji redaktələrə məruz qalmış, bəzi motivlər qabardılmış və müəyyən məqamlar ideoloji kontekstdə izah edilmişdir; lakin bu, bütövlükdə Nəbinin sıfırdan yaradılması anlamına gəlmir.
Tarixi mövzuya yanaşma zamanı həm mənfi sənədlər, həm də onların hansı şəraitdə və hansı məqsədlə yazıldığını nəzərə almaq, xalq yaddaşının niyə müəyyən fiqurları qoruduğunu və nəğmələrin niyə yarandığını anlamaq vacibdir. Qara Nəbi məsələsində isə mövcud tədqiqatlar onları ayrı-ayrı şəxslər kimi göstərən xəttin də olduğunu ortaya qoyur.
Nəticə etibarilə sənəd və folklor materiallarının bütövlüyünə baxdıqda aydın olur ki, Qaçaq Nəbi sovet hakimiyyətinin sıfırdan yaratdığı süni qəhrəman deyil; onun tarixi mövcudluğu və xalq yaddaşındakı yeri sənədlər və müxtəlif dövrlərin nəşr edilmiş materialları ilə təsdiqlənir.
Mənbələrə istinadla tarixi mübahisələrin obyektiv həllinə çalışmaq üçün arxiv sənədlərinin, qəzet materiallarının, elmi tədqiqatların və folklor variantlarının bir yerdə təhlili zəruridir.
