Bir çox insan yağışdan əvvəl və sonra havada yaranan torpaqvari, təmiz və azacıq şirin qoxunu tanıyır. Bu qoxu təkcə təsadüfi bir hiss deyil, elmi terminlə ifadə olunur və bir neçə elementin birləşməsindən yaranır.
Yağışdan sonra torpaqdan gələn xarakterik iyə elmi ədəbiyyatda "petrikor" adı verilir. Termin 1964-cü ildə avstraliyalı tədqiqatçılar Isabel Bear və R. G. Thomas tərəfindən işlənib və qədim yunan sözlərindən — "petra" (daş) və "ichor" (mifologiyada tanrıların damar mayesi) — götürülüb.
Petrikor tək maddədən ibarət deyil. Onun əsas komponentlərindən biri geosmindir: torpaqda yaşayan aktinobakteriyalar, xüsusən Streptomyces cinsinə aid mikroorqanizmlər bu üzvi birləşməni əmələ gətirir. Bitkilərin quraqlıq dövrlərində buraxdığı efir yağları və bəzi hallarda ildırım nəticəsində yaranan ozon da yağış qoxusunun məzmununa qatılır.
İnsan burnu geosminə qarşı son dərəcə həssasdır; bəzi araşdırmalara görə insanlar bu maddəni çox zəif konsentrasiyalarda belə hiss edə bilirlər. Torpaqdan az miqdarda olan geosmin belə qoxunu seçilməyə yararlı edir.
Yağış damcısı quru torpaq səthinə düşərkən səthdə yığılmış geosmin və digər yağlı maddələri mikroskopik aerozollara çevirir. Bu xırda hissəciklər havaya qalxaraq burnumuza çatır və beləliklə yağışın ilk damcıları ilə qoxu daha aydın eşidilir. Uzun müddət davam edən quraqlıqdan sonra yağışın ilk damcılarının yaratdığı qoxu xüsusilə güclü olur, çünki həmin maddələr səthdə yığılmış olurlar.
Yağışdan əvvəl hiss edilən kəskin, təmiz və bəzən metalabənzər qoxu isə adətən ozondan qaynaqlanır. Xüsusilə ildırımlı tufanlarda atmosferdəki elektrik prosesləri oksigen və azotun reaksiyalarına səbəb olur və nəticədə ozon əmələ gəlir; güclü hava axınları bu qoxunu bizə gətirə bilər. Beləliklə, yağışdan əvvəl və sonra hiss olunan iylər eyni mənşəli olmaya bilər.
Niyə insanlar bu qoxunu adətən xoş qəbul edirlər sualına qəti və yekdil cavab yoxdur. Bir tərəfdən geosminə qarşı yüksək həssaslıq diqqət çəkir, digər tərəfdən isə su və nəm insan tarixində həyati əhəmiyyət daşıdığı üçün yağışla bağlı iylər müsbət assosiasiyalar oyada bilər. Bu, təkcə təkamül proqramı kimi qəti şəkildə təsdiqlənmiş bir izahat deyil, müxtəlif fərziyyələr hələ də mövcuddur.
Qoxu ilə yaddaş arasındakı güclü əlaqə də yağışın bizi tez-tez keçmiş xatirələrə qaytarmasını izah edir. Qoxuların emosiyalar və yaddaşla olan sıx əlaqəsi insanı illər əvvəlki məkan və duyğulara ani şəkildə apara bilər; buna görə eyni petrikor fərqli şəxslərdə müxtəlif hisslər oyada bilər.
Maraqlı cəhətlərdən biri odur ki, geosmin yalnız havada deyil, suda və bəzi qidalarda da torpaqvari dad və iy yarada bilir. Məsələn, bəzi tərəvəzlərin və içkilərin torpaqvari notlarında geosmin rol oynaya bilər; kontekst dəyişdikdə həmin molekulun təsiri bəzən xoşagəlməz qəbul edilə bilər.
Yağışın yaratdığı qoxunun gücü bir neçə amildən asılıdır: əvvəlki hava şəraiti, torpağın və bitki örtüyünün vəziyyəti, yağışın intensivliyi və havadakı digər maddələr bu qoxunun necə hiss olunmasına təsir edir. Bu səbəbdən ardıcıl yağışlı günlərdə və uzun quraqlıqdan sonra yağışın yaratdığı iy fərqli olur.
Nəticədə yağışın yaratdığı qoxu tək bir mənbədən doğmur; o, torpaq, bitkilər, mikroorqanizmlər, atmosfer və yağış damcıları arasında yaranan mürəkkəb münasibətin məhsuludur. Bu qarışıq insanlarda bəzən yaşlı xatirələri, bəzən isə su və təbiətin canlanmasını xatırladan müsbət hissləri oyada bilir.
