Bəzən uzun müddət gözlənilən bir an gəldikdə, hər şey yolunda görünə bilər. Sevdiyi insan yanındadır, iş qaydasındadır, ailəsində problem yoxdur; lakin bu anda qəflətən gələn bir fikr beyinlərdə peyda olur: “İndi pis nəsə olacaq?”. İnsanlar hələ heç nə baş vermədiyi halda da özünü narahat hiss edir, hətta xoşbəxtliyini tam yaşamağa icazə vermirlər. “Çox güldük, yəqin ağlayacağıq”, “İndi hər şey həddindən artıq yaxşıdır” kimi düşüncələr ortaya çıxır.

Patul.az-ın araşdırmasına görə, psixologiyada bu vəziyyət “fear of happiness” – xoşbəxtlik qorxusu adlandırılır. Bəzən cherophobia (çerofobiya) termini də işlədilir. Burada insan xoşbəxtliyin özündən daha çox, onun ardınca gələn mümkün ağrı və itkilərdən qorxur. Elm ədəbiyyatında bu hal insanın xoşbəxtlik yaşadığı zaman qorxu, narahatlıq, günahkarlıq və ya diskomfort hissi keçirməsi kimi təsvir olunur və xoşbəxtliyin mənfi nəticələr gətirəcəyinə inamla əlaqələndirilir.

“Çox xoşbəxt olsam, sonra nəsə olacaq” fikrinin maraqlı tərəfi odur ki, insan gələcək hadisələrin dəqiq xəbərçisi deyil; beyin iki hadisə arasında gözləmlər qurur: xoşbəxtlik → təhlükə. Əgər keçmişdə çox gözəl bir dövr olub və ardınca itki, xəstəlik və ya ailə problemi yaşanıbsa, beyin həmin iki hadisəni bir-birinə bağlaya bilir. Növbəti dəfə qorxuya düşmək ehtimalı ilə qarşılaşan beyin “yenə yaxşıdırsa, pis bir şey yaxınlaşa bilər” mesajını verir. Bu, düzgün səbəb-nəticə əlaqəsi kimi görünməsə də, qorunmaq məqsədilə formalaşan bir assosiasiyadır.

Beyin niyə belə edir? Əsas məqsədlərdən biri bizi daim xoşbəxt etmək yox, potensial təhlükələrdən qorumaqdır. Mənfi hallar üzərində diqqət daha çox cəlb olunur və keçmişdə ağrı yaşamışsa, beyin gələcəkdə eyni mənfi təcrübəni yaşamamaq üçün öncədən “hazır olmağa” çalışır. Buna görə də xoşbəxtlik belə təhlükə siqnalına çevrilə bilir.

İnsan “əgər özümü çox rahat hiss edirəmsə, deməli, ehtiyatlı olmalıyam” düşüncəsinə yönələ bilər. Nəticə etibarilə xoşbəxtliyi tam yaşamaqdansa, onun davamını sual edən, gələcəyi ssenariləşdirən bir zəmində özünü narahat hiss edir. Keçmiş travmalar bu qorxunu möhkəmləndirə bilər; 184 universitet tələbəsi üzərində aparılan bir araşdırmada uşaq vaxtı travmalarının xoşbəxtlik qorxusu ilə dissosiasiya əlaqəsi göstərilmişdir. Xüsusilə uşaq vaxtı sevincin ardınca cəza, tənqid və ya məyusluq gəlirsə, insanlar sonradan pozitiv emosiyaları təhlükəli hesab edə bilirlər.

Bəzən “çox yaxşı gedir” düşüncəsinin arxasında qeyri-müəyyənliyə dözümsüzlük və narahatlıq da dayanır. 2026-cı ildə dərc edilmiş araşdırmalar bu qorxunun qeyri-müəyyənliyə və narahatlığa bağlı olduğunu göstərir. İnsan gələcəyi idarə edə bilmədiyini hiss etdikdə, onu əvvəlcədən ssenariləşdirməyə çalışır: “İndi hər şey yaxşıdır, amma sabah nə olacaq?” Bu yanaşma bəzən nəzarət hissi versə də, həyatın bugünkü anını yaşamağı çətinləşdirir.

Bəzi insanlar xoşbəxtliyə layiq olmadıqları düşüncəsinə qapılırlar. Məsələn, “mən bu qədər yaxşı hiss edirəmsə, başqaları əziyyət çəkərkən buna haqqım varmı?” kimi düşüncələr ortaya çıxır. Modern araşdırmalar pozitiv emosiyalardan qaçınmanın yalnız qorxu ilə bağlı olmadığını, insanların xoşbəxtliyə layiq olub-olmadığına dair inancların da bu davranışı formalaşdırdığını göstərir. Mədəni dəyərlər və inanclar da bu fenomene təsir edir; “xoşbəxtliyin çoxu bədbəxtliyə gətirib çıxarar” kimi xalq deyimləri, kökənindəki mənəvi təsirləri ilə bu münasibəti gücləndirə bilir.

Çox vacib məqam budur ki, xoşbəxtlik qorxusu depressiyaya səbəb olmur. Cherophobia, rəsmi olaraq psixi xəstəlik kimi tanınmasa da, hər kəsin xoşbəxtlik yaşamasına maneə törədə bilər. Bəzi insanlar xoşbəxtliyi özlərinə layiq görmədikləri üçün bu hissdən qaçınır, başqaları isə gələcəkdə baş verə biləcək ağrılarla üzləşməkdən çəkinir.

İnsanı narahat edən ən böyük məqam budur ki, çox vaxt insan öz xoşbəxtliyini özü yarımçıq qoyur. Gələcək faciə üçün ssenarilər yazan beyin nəzərdə tutulan hadisələr baş verməsə belə, bugünkü xoşbəxtliyi qütulayır. Məsələn, münasibəti yaxşı gedən bir insan: “Birdən məni tərk etsə?” deyə düşünür; işinin uğuru davam etsə də “Birdən işimi itirərəm” narahatlığı yaranır; ailə səmimi günlərində isə “Sabah nəsə olsa, nə edim?” fikri çıxır.

Gələcəkdə baş verəcək bir hadisə hələ baş verməmişkən, bu günkü xoşbəxtliyi oğurlayır. 2021-ci ildə aparılmış tədqiqat xoşbəxtlik qorxusunun mənfi emosiyalar və depressiya ilə əlaqəli olduğunu, xoşbəxtliyə daha az qorxu ilə yanaşanların isə daha yüksək həyat məmnuniyyəti bəyan etdiyini göstərmişdir.

Bəs bu vəziyyətlə necə üzləşmək olar? İlk olaraq özünüzə sadə sual vermək faydalıdır: “Mən həqiqətən təhlükə hiss edirəm, yoxsa sadəcə təhlükənin gələcəyini təsəvvür edirəm?” Bu iki vəziyyət eyni şey deyil. Sonra isə düşüncəni fakt kimi qəbul etməmək lazımdır: “İndi hər şey yaxşıdır, deməli, pis nəsə olacaq” – bu sadəcə ehtimaldır, fakt deyil.

Psixoloji dəstək də bu təsəvvürləri tanımaq və dəyişdirmək üçün kömək edə bilər. Araşdırmalar göstərir ki, xoşbəxtliklə bağlı mənfi və dəyişdirilə bilən inanclar üzərində işlənməsi mümkündür. Bəzən insanın öyrənməli olduğu ən çətin şey, xoşbəxt olmaq deyil: xoşbəxt olanda qorxmamaqdır. Həyatın qəribə həqiqəti budur ki, pis hadisələrin qarşısını onları əvvəlcədən düşünməklə almaq mümkün deyil. Bəzən sadəcə bugün yaşamağı və xoşbəxtliyi qismən də olsa qəbul etməyi öyrənmək lazımdır. Çünki bəzən xoşbəxtliyin ardınca yalnız daha yaxşı günlər gəlir.