Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqında (AKİ) baş verən gərginlik kino sahəsinin özü kimi mürəkkəb görünür; hazırda diqqət mərkəzində ittifaqın idarəçiliyi və maliyyə əməliyyatlarıdır.
Məsələ icraçı katib Əli İsa Cabbarovun 26 may 2026-cı il tarixində sədr seçildiyini elan etməsi ətrafında cərəyan edir. Mediada verilənlərə əsasən böhran Rasim Balayevin vəfatından sonra daha da kəskinləşib. Hadisələrin kökündə isə 2012-ci ildə başlayan proseslər və Rüstəm İbrahimbəyovun siyasətə daxil olması dayanır.
2012-ci ildə Moskvada yaradılmış “Rusiya Azərbaycan Təşkilatları İttfaqı”nın (“Milyarderlər İttifaqı”) Azərbaycandakı siyasi proseslərə müdaxilə niyyəti və 2013-cü ildə formalaşmış “Demokratik Qüvvələrin Milli Şurası” ilə bağlı xatırlatmalar mövcuddur. Mətnə görə, Rüstəm İbrahimbəyov həmin dövrdə xarici və daxili struktur arasında əlaqə rolunu oynayıb və onun bu fəaliyyəti AKİ-də böhranın başlanğıcına səbəb olub.
2012-ci ildə AKİ-dən narazı bir qrup kino xadimi 21 iyun tarixində Azərbaycan Respublikası Kinematoqrafçılar İttifaqı (ARKİ) adlı alternativ təşkilat yaratdı. ARKİ-nin rəhbərliyinə Şəfiqə Məmmədova seçildi və yeni qurum kinonun siyasi alətə çevrilməsini qəbul etməyən bir çox sənətkar üçün ünvan oldu. Nəticədə ARKİ kinonun əsas idarəçisi kimi dövlət tərəfindən rəsmi tərəfdaş statusu qazandı; AKİ isə arxa plana keçsə də mövcudluğunu saxladı.
Həmin dövrdə AKİ-nin faktiki idarəçiliyi 2009-cu ildə katib təyin edilmiş Əli İsa Cabbarovun əlində qaldı. Bu struktur 2022-ci ildə Rüstəm İbrahimbəyovun vəfatına qədər belə davam etdi. İbrahimbəyovdan sonra sədrlik vəzifəsi Rasim Balayevə keçdi və ittifaqlar arasında münasibətlərin normallaşması istiqamətində addımlar atıldı.
5 mart 2024-cü il tarixində keçirilən konfransda AKİ və ARKİ fəaliyyətlərini birləşdirərək Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqı adı altında işlərini davam etdirməyə razılaşdılar. Bu birləşmə 10 il davam edən bölünməyə son qoydu və sahənin inkişafı baxımından əhəmiyyətli hesab edildi. Lakin birləşmənin verilən faydaları cəmi iki il sonra, Rasim Balayevin 29 mart 2026-cı il tarixində vəfatından sonra təkrar təhlükə altına düşdü.
Mətnə görə, Balayevin ölümündən sonra AKİ-də yenidən böhran yarandı və bu prosesdə əsas rol oynayan şəxslərdən biri Əli İsa Cabbarov oldu. İttifaqın Nizamnaməsinə görə, səlahiyyətlər formal olaraq birinci katib, Xalq artisti Şəfiqə Məmmədovaya keçməli idi. Buna baxmayaraq, ittifaqın möhürünü özündə saxlayan Cabbarov Şəfiqə Məmmədovanı rəhbərlikdən qeyd-şərtsiz kənarlaşdıraraq sədr səlahiyyətlərini öz üzərinə götürüb.
Mayın 9-da İdarə Heyətinin iclasının onun təzyiqi ilə keçirildiyi və növbədənkənar qurultayın 26 mayda təşkil olunmasının qərarlaşdırıldığı bildirilir. Məqsəd Cabbarovun AKİ-də sədr seçilməsini təmin etmək idi. İclasda Cabbarov öz namizədliyini irəli sürüb, ardınca ittifaqın media resursları və digər informasiya platformalarında onun təşviqi aparılıb. Bu addımlar namizədlər arasında balansın pozulmasına və dezinformasiyalar vasitəsilə real vəziyyətin gizlədilməsinə gətirib çıxarıb.
Qurultayla bağlı təqdim olunan məlumata görə, AKİ-nin 460 üzvündən cəmi 157 nəfəri iştirak edib ki, bu da yetərsayın olmadığına işarədir. Nüfuzlu kino və mədəniyyət xadimlərinin əksəriyyəti tədbiri boykot edib. Bu görüntünü ört-basdır etmək üçün ittifaqa üzv olmayan şəxslərin də qurultay salonunda iştirakının təmin edildiyi qeyd edilir. Cabbarov çıxışında yetərsayın mövcud olmadığını qəbul etsə də, namizədliyi səsə qoyulub və özü “sədr seçildiyini” elan edib.
Bildirilir ki, səsvermədə iştirak etmiş şəxslərin əksəriyyəti Cabbarovun son iki ildə AKİ-yə qəbul etdirdiyi və kino sahəsini təmsil etməyən şəxslərdən ibarət olub. Qanunsuz seçkinin nəticələrini dövlət qeydiyyatına daxil etdirmək üçün Cabbarov AKİ-nin möhüründən istifadə edərək sənədləri Ədliyyə Nazirliyinə təqdim edib. Nazirlik isə nizamnamədə nəzərdə tutulmuş yetərsay tələbinin təmin olunmaması səbəbindən bu nəticələri qeydiyyata almamaq qərarı verib.
Qurultaydan sonra AKİ-nin katibləri – Əli İsa Cabbarov, Həmidə Ömərova, Oleq Səfərəliyev, Tahir Tahiroviç, Nadir Bədəlov və Türkan Hüseyn – İdarə Heyətinin iclasını 30 iyulda keçirəcəklərini açıqlayıb. Mətnə görə, 37 üzvdən ibarət olan İdarə Heyətinin 14 üzvünün iştirak etdiyi bu iclasda yenidən yetərsay təmin olunmadan müzakirələr aparılıb və növbəti qurultayın 5 sentyabr tarixində keçirilməsi qərarı tələb olunub.
Cabbarovun ittifaqdakı mövqeyini gücləndirən əsas səbəblərdən biri 2009-cu ildə katib vəzifəsinə gətirilməsi və bu müddət ərzində ittifaq daxili şəbəkə formalaşdırmasıdır. Mətnə görə, o, AKİ-yə kino sahəsinə aid olmayan şəxsləri də üzv kimi daxil etməyə nail olub. Onun yaxın çevrəsinə aid şəxslərdən biri Eldəniz Quliyev və həyat yoldaşı Xalidə Quliyevdir. Eldəniz Quliyev siyasi fəaliyyəti ilə tanınan bir şəxsdir və əvvəllər Milli Şurada, Ziyalılar Forumunda təmsil olunub. Mətn bu şəxsin AKİ-nin İdarə Heyətində təmsil olunmasının təşkilatın siyasi alət kimi istifadə edilməsi riskləri yaratdığını vurğulayır.
Cabbarovun yerli və xarici əlaqələri də müzakirə mövzusudur. Mətndə onun Norveç və Fransa səfirliklərində görüşlər keçirdiyi, müxtəlif layihələr üçün maliyyə dəstəyi aldığı göstərilir. Bu çərçivədə bəzi filmlərin Fransa və Almaniya şirkətləri tərəfindən maliyyələşdirildiyi və həssas mövzulara toxunduğu bildirilir. Mətn donorlardan gələn maliyyənin hansı mövzularda işlənməsinə təsir göstərə biləcəyinə dair suallar qaldırır və qeyd edir ki, bəzi layihələrə üstünlük verilərkən yalnız Cabbarovun yaxın çevrəsinə imkan yarandı.
Hesablama Palatasının son yoxlamaları AKİ-nin dövlət vəsaitlərinin istifadəsində ciddi pozuntular aşkarlayıb. Məlumata görə, 2024-2025-ci illər və 2026-cı ilin ilk 4 ayını əhatə edən dövrdə AKİ-yə dövlət büdcəsindən ayrılmış vəsaitlərin məbləği 2,156,131 manat təşkil edib: 2024-cü ildə 797,379 manat, 2025-ci ildə 1,120,890 manat, 2026-cı ilin ilk dörd ayında isə 237,862 manat.
Yoxlamalar zamanı ittifaqın öz gəlirinin olmadığı, cari təmir işləri üçün ayrılmış vəsaitin bir hissəsinin mənimsənildiyi, təmir xərclərinin şişirdildiyi və bəzi materialların faktiki mövcud olmadığının aşkarlandığı qeyd olunur. Mətndə göstərilir ki, cari təmir işlərinə 174,985 manat xərclənməsi əvəzinə 189,848 manat rəsmiləşdirilib və 14,985 manat mənimsənilib. Müqavilələr üzrə göstərilən işlərin məbləği ilə faktiki yerinə yetirilmə arasında fərqlər olub. Ümumilikdə təmir materiallarının bazar qiymətindən xeyli baha alınması və fəhlə-usta ödənişlərinin normadan çox göstərilməsi halları bildirilib.
Hesabatda həmçinin AKİ-nin Nizamnaməsində film istehsalının nəzərdə tutulmamasına baxmayaraq dövlət vəsaitinin bir neçə filmin maliyyələşdirilməsinə sərf edildiyi, üzvlərə və üzv olmayan şəxslərə maddi yardım və mükafat verildiyi, smetaların artıq istifadə olunması və dövlət vəsaitlərinin xərclənməsi ilə bağlı hesabatın tərtib edilməməsi kimi aşkar edilmiş pozuntular yer alır.
Keçmiş illərdə də maliyyə pozuntularının qeydə alındığı vurğulanır; misal üçün, 2009-cu ildə XI “Şərq-Qərb” Bakı Beynəlxalq kinofestivalının təşkilinə ayrılmış 33 min manat vəsaitdən 26,713 manatının nağd şəkildə təhtəlhesab şəxslərə verilməsi, nəqliyyat vasitələrinin icarə sənədlərinin təqdim olunması vasitəsilə 22 min manat məbləğində vəsaitin talanması kimi faktlar qeyd olunub.
Mətn AKİ-nin təsis etdiyi və ya tərəfdaşlıq etdiyi müxtəlif festivalların maliyyə şəffaflığının araşdırılmasının zəruriliyinə diqqət çəkir. Buraya “Şərq-Qərb” Bakı Beynəlxalq Kino-Festivalı, “Qızıl Çıraq” Milli Kino Mükafatı/Festivalı, Beynəlxalq Qısa Filmlər, “DokuBaku”, “Sevil” Beynəlxalq Qadın Sənədli Film, Laçın Beynəlxalq Film, “START” Beynəlxalq Gənclər Film və Regional Kino Günləri kimi tədbirlər daxildir.
Mətnə görə, AKİ-nin donor təşkilatlarla əməkdaşlığı və qrant layihələrlə bağlı hesabatlılığın olmaması da suallar doğurur. Həmçinin bəzi layihələrin məzmunu və seçimi ilə bağlı narahatlıqlar, eləcə də bəzi filmlərin yayıma icazə almaması hallarına istinadlar verilir.
Nəticə etibarilə mətn AKİ-də baş verən problemləri yalnız daxili maliyyə və idarəçilik pozuntuları ilə məhdudlaşdırmır, eyni zamanda ittifaqın bəzi xarici qüvvələrin maraqlarına uyğun şəkildə platformaya çevrilməsi ehtimalını da nəzərə çəkir. Mətn həm Rüstəm İbrahimbəyov dövründə yaranmış “irsi” problemlərin, həm də Əli İsa Cabbarovun son dövrdəki fəaliyyəti ilə bağlı qeyd edilən halların ittifaqın sabitliyinə və fəaliyyətinə təsir etdiyini göstərir.
