Bəzən ən çox incitən söz ən yaxınlarımızdan yox, tamamilə yad birindən gəlir. Küçədə, iş yerlərində, universitetdə və ya sosial şəbəkədə rastlaşdığımız qısa bir tənqid saatlarla və hətta günlərlə ağlımızda qala bilir, halbuki o şəxsi tanımırıq.

Psixoloqlar bunu bir neçə mexanizmə bağlayır. Beyin gələn informasiyanı hamıya eyni əhəmiyyətlə qiymətləndirmir: təhlükə, rədd edilmə və mənfi qiymətləndirmə siqnalları diqqəti daha tez cəlb edir. Bu xüsusiyyət insanın tarixən yaşayış üçün formalaşmış qorunma mexanizmlərindən qalır.

Keçmişdə qrupdan təcrid olunmaq real təhlükə ilə nəticələnə bilərdi, buna görə də başqalarının bizi necə qiymətləndirməsi beyin üçün önəm daşıyır. Bu gün həmin siqnal sosial yoxlamaya çevrilib; tanımadığımızın “sən belə olmamalısan”, “bu düzgün deyil” və ya “səndən bir şey olmaz” kimi ifadələri real təhlükə yaratmasa da, beynimiz onları sosial risk kimi qəbul edə bilir.

Yaxın insanların fikri niyə daha az sarsıdır? Onları, niyyətlərini və bizi necə gördüklərini tanıyırıq; bu, onların söylədiyi tənqidlərin bizi hər zaman gözlənilməz şəkildə vurmayacağı anlamına gəlir. Yad insan isə yalnız qısa müşahidəyə əsaslanaraq qənaətə gəlir və beynimiz bu yeni, qeyri-müəyyən məlumatları daha diqqətlə emal edir.

Bir yadın tənqidindən sonra tez-tez yaranan düşüncə budur: “Bəlkə də başqaları da belə düşünür?” Bir şəxsin fikri qısa zamanda “hamının fikri” kimi qəbul edilə bilər, halbuki bir insanın rəyinin cəmiyyətin ümumi mövqeyini əks etdirmədiyi çox vaxt unudulur.

Sosial media bu təsiri gücləndirib. Əvvəllər yadların rəyləri əsasən üz-üzə qarşılaşmalarda məhdudlaşırdı, indi isə minlərlə anonim insan hər paylaşımımızı qiymətləndirə bilir. Müsbət rəylərin çoxluğu belə olsa, bir mənfi şərh daha çox diqqət çəkə və bizim üçün daha “yapışqan” görünə bilər.

Bəzən problem o məqamda daha da dərinləşir ki, biz tənqid edən şəxsin bizi nə qədər az tanıdığını unuduruq. Onun bizim həyatımızı, yenilgilərimizi, səylərimizi və qorxularımızı bilmədən söylədiyi cümləni özümüzə dair yekun hökmə çevirə bilərik. Əslində daha məntiqli sual belə olmalıdır: “Bu insan mənim haqqımda düzgün qənaətə gəlmək üçün nə qədər məlumat sahibidir?” Çox vaxt cavab: çox az.

Yadın sözünün güclü təsiri həm də bizim özümüzdə artıq mövcud olan şübhələri üzə çıxardığı zaman artır. Görünüşünü rədd edən birinin tənqidi, onsuz da görünüşündən narazı olan birində daha dərin yaralar aça bilər. Bu halda sözdən çox, həmin sözün üzərindən keçdiyi daxili şübhə ağrıdır.

Bu təsirdən qorunmaq üçün hər rəyin fakt olmadığını qəbul etmək lazımdır. Fikirlər şəxsi qənaətlərdir, qəti hökm deyil. Özünə aşağıdakı sualları vermək faydalıdır: Bu insan məni həqiqətən tanıyırmı? Onun qiymətləndirməsi hansı faktlara əsaslanır? Mən bu fikri niyə bu qədər önəmsəyirəm? Əgər yaxın dostum eyni sözləri eşidəcəksə, ona nə məsləhət verərdim?

Belə refleksiyalar emosional reaksiyanı zəiflətməyə və daha obyektiv qiymətləndirməyə yardım edər. Həqiqətən vacib sual “başqaları mənim haqqımda nə düşünür?” yox, “mən özüm haqqımda nə düşünürəm və bu fikir niyə asanlıqla dəyişir?” olmalıdır.

İnsan öz dəyərini hər dəfə küçədə rastlaşdığı yad birinin və ya anonim profilin rəyinə bağlamamalıdır. Daxildə uzun müddət formalaşmış səs – insanın öz səsi – daha çox eşidilməyə layiqdir və onu xarici, tez keçən qiymətləndirmələrdən üstün tutmaq faydalıdır.