Gündəlik söhbətlərdə tez-tez "Mən belə doğulmuşam" və ya "Məni dəyişmək olmaz" kimi ifadələr eşidilir. Bəzi insanlar sakit, bəziləri tez əsəbiləşən, kimiləri risk sevən, kimiləri isə ehtiyatlı olur. Bu fərqliliklər doğuşdan gələn xasiyyətin nəticəsidir, yoxsa zamanla formalaşırmı?

Psixologiyada şəxsiyyət insanın düşüncə, hiss və davranışlarının nisbətən davamlı xüsusiyyətləri toplusu hesab edilir. Onun formalaşmasında irsiyyət vacib rol oynasa da, tərbiyə, sosial mühit, mədəniyyət, münasibətlər və şəxsi təcrübələr də təsir göstərir. Başqa sözlə, insanlar müəyyən temperament meylləri ilə dünyaya gələ bilər, lakin bu, ömür boyunca dəyişməyəcəkləri demək deyil.

Uzunmüddətli tədqiqatlar şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin yetkinlik dövründə də dəyişməyə davam etdiyini göstərir. 2006-cı ildə 92 tədqiqatın nəticələrini birləşdirən geniş meta-analiz sosial dominantlıq, məsuliyyətlilik və emosional sabitliyin xüsusilə 20–40 yaş arasında artdığını müəyyən edib.

Digər araşdırmalar da yaş artdıqca özünəinam, istilik, özünənəzarət və emosional stabilliyin yüksəldiyini bildirir. Bu dəyişikliklərin yalnız gəncliklə məhdudlaşmadığı, orta və yaşlılıq dövrlərində də şəxsiyyətin dəyişə bildiyi vurğulanır. Beləliklə, 20 yaşında olan bir şəxsin 40 yaşında eyni davranış və emosional reaksiyalara sahib qalacağı məcburi deyil.

Həyatın özü şəxsiyyət dəyişikliklərini təhrik edir: iş, ailə, valideynlik, dostluqlar, məsuliyyətlər və uğursuzluqlar insan davranışını yenidən formalaşdıra bilər. 17–29 yaş aralığını izləyən uzunmüddətli tədqiqatlarda dəyişikliklərin həm genetik amillərlə, həm də fərdi yaşayış mühiti ilə bağlı olduğu üzə çıxıb; yetkinliyə keçid dövründə bəzi xüsusiyyətlər daha sabit və yetkin istiqamətində dəyişir.

Genlərin əhəmiyyəti tədqiqatlarda müəyyən edilse də, onlar insanın taleyini tamamilə müəyyən etmir. 2021-ci ildə aparılan əkiz tədqiqatında yeddi mindən çox iştirakçının məlumatları əsasında genetik və mühit təsirlərinin yaş boyu dəyişdiyi, bir çox xüsusiyyət üzrə həyat təcrübələrinin rolunun yaş artdıqca daha əhəmiyyətli olduğu göstərilib. Bu isə "mən belə doğulmuşam" kimi iddianın müəyyən meylləri açıqlaya biləcəyini, amma hər davranışı izah edib bəraət qazandırmayacağını göstərir.

Psixoloji müdaxilələrin şəxsiyyətə təsiri də araşdırılıb. 207 araşdırmanı əhatə edən sistematik icmal müxtəlif müdaxilələrin şəxsiyyət göstəricilərində əhəmiyyətli dəyişikliklər yarada bildiyini aşkar edib. Ümumi nəticələr müdaxilələrin təxminən 24 həftə ərzində dəyişikliklərlə əlaqəli olduğunu və bəzi hallarda bu təsirin müdaxilədən sonra da davam etdiyini göstərir.

Bu tapıntılar insanın öz üzərində işləməsinin mənasız olmadığını ortaya qoyur: əsəbi biri daha səbirli, məsuliyyətsiz şəxs daha planlı, ünsiyyət çətinliyi olan insan isə sosial bacarıqlarını inkişaf etdirə bilər. Təbii meylləri tamamilə aradan qaldırmaq mümkün olmaya bilər, amma həmin meyllərin davranışa çevrilməsini müəyyən dərəcədə idarə etmək mümkündür.

Araşdırmalar gənc yetkinlik dövrünü şəxsiyyət inkişafı üçün xüsusilə əhəmiyyətli hesab edir, lakin konkret yaş həddi yoxdur; yeni təcrübələr, münasibətlər və həyat şəraiti ilə orta və yaşlılıq dövründə də dəyişikliklər baş verə bilər. Buna görə 30, 40 və ya 50 yaşında "mən dəyişə bilmərəm" demək elmi baxımdan dəstəklənmir.

Xülasə olaraq, xasiyyət müəyyən dərəcədə sabitdir, amma son deyil. Genlər başlanğıc nöqtəsi təmin edir, həyat təcrübələri isə formalaşdırır; insanın isə davranış üzərində işləmək və özünü inkişaf etdirmək imkanı qalır. Bəlkə də daha doğru ifadə belədir: "Mən belə başlamışam, amma necə davam edəcəyim dəyişə bilər."