Bəzən küçədə rastlaşdığımız tanış bir qoxu, qəfil eşitdiyimiz köhnə bir mahnı və ya keçdiyimiz məkan bizi dərhal illər əvvələ qaytara bilər. Bu təcrübə heç də nadir deyil və insan yaddaşının necə işlədiyi barədə mühüm ipucları verir.

Yaddaş sadəcə baş verənləri arxivə atmaqdan ibarət deyil. Xatirələrə o an yaşadığımız emosiyalar, eşitdiklərimiz, qoxular, görüntülər və hətta bədən hissləri də qoşulur. Buna görə də bir melodiyanın ilk akkordu və ya tanış bir qoxu yalnız səslə və ya aromla məhdudlaşmır, həm də həmin anla bağlı bir çox detalı birlikdə oyadır.

Musiqi xüsusilə autobiografik xatirələri güclü şəkildə canlandıra bilir. Əgər insan müəyyən dövrdə tez-tez bir mahnını dinləmişsə, o musiqi həmin həyat mərhələsinin hadisələri və duyğuları ilə birləşir. 2025-ci ildə aparılan tədqiqatda iştirakçıların mahnı formasında təqdim olunan parçalar vasitəsilə şəxsi xatirə oyatma ehtimalı 49 faiz, eyni sözlərin danışıq şəklində təqdimatında isə 33 faiz olub. Tədqiqatlar göstərir ki, xüsusilə yeniyetmə və gənclik dövründə dinlənilən musiqilər daha güclü emosional reaksiya yaradır.

Qoxuların xatirələri qəfil canlandırma qabiliyyəti isə xüsusi ad alıb — “Proust fenomeni”. Bir çörək, müəyyən ətir və ya yağışdan sonra torpaq ətrinin müəyyən anları, insanları və hissləri xatırlatması elmi tədqiqatlarda da təsdiqlənib. 2023-cü ildə dərc olunmuş icmal qoxu və dadın yarada bildiyi nostalji xatirələrin digər duyğuların yaratdığı xatirələrdən daha şəxsi və emosional olduğunu qeyd edir.

Bunun neyrobioloji əsasları əlaqələndirmə prinsipi ilə bağlıdır. Beyin fərqli duyğu siqnallarını ayrı-ayrı qablara qoymurlar; gördüyümüz, eşitdiyimiz və qoxuladığımız elementlər bir xatirənin ətrafında birləşə bilər. Sonradan bu elementlərdən yalnız biri — məsələn, bir melodiya və ya qoxu — ortaya çıxanda şəbəkədəki digər parçalar da aktivləşir. Qoxu siqnallarının emal yolu isə emosional və yaddaş sistemləri ilə daha yaxın əlaqədə olduğundan bu ötürmə xüsusilə canlı təsir yaradır.

Məkanlarla bağlı oxşar mexanizm işləyir. Hər gün keçdiyimiz küçə, uşaqlıq həyəti və ya uzun illər öncə dostlarla paylaşdığımız kafe tədricən sadəcə fiziki məkan olmaqdan çıxır və həmin məkanın yaddaşda saxladığı həyat parçası ilə bağlılaşır. Beləliklə, illər sonra həmin yerə qayıdanda ortaya çıxan “tanışlıq” hissi əslində məkanla bağlı olan xatirələrin canlanmasıdır.

Xatirələrin çoxu şüur səviyyəsində tam şəkildə saxlanmaya bilər. İnsan bəzən konkret hadisəni unudur, amma o hadisə zamanı eşidilən mahnı, qoxu və ya məkanla bağlı duyğular yaddaşda qala bilir. Buna görə də insanlar edir: “Bu mahnı məni niyə belə təsirləndirir?” — cavab isə beynin həmin məqamı hələ saxlamasıdır, sadəcə bütün parçalar eyni anda şüura çıxmır.

Nostalji həmişə yalnız müsbət hiss deyil. 2024-cü il tədqiqatları göstərir ki, musiqi şəxsi xatirələri oyatdıqda həm müsbət, həm də mənfi emosiyaları gücləndirə, qarışıq hisslər yarada bilir. Beləliklə, bir mahnı bizi həm xoşbəxt günə aparır, həm də onun geri qaytarılmayan tərəfini xatırlatdığı üçün kədər verə bilər.

Yaddaşın maraqlı xüsusiyyəti budur ki, biz bəzi xatirələri itirmiş sayırıq, amma beyin onları səssizcə qoruyur və doğru “açar”nı — mahnını, qoxunu və ya məkanı — tapdıqda o xatirələr ani şəkildə geri qayıdır. Bəzən bunun üçün köhnə albomları vərəqləməyə ehtiyac yoxdur; bir neçə saniyəyə bir qoxu və ya ötən illərin sədaları keçmiş anları yenidən canlandıra bilər.