Al Jazeera-in məlumatına görə, İran rəsmiləri Qətər vasitəçiləri ilə Hormuz Boğazını iki gündə yenidən açmaq planı ətrafında danışırlar. Bu təşəbbüs ABŞ-İsrail ilə İran arasında müharibənin yaratdığı qlobal enerji böhranına diplomatik çıxış yolu tapmaq məqsədi daşıyır.
Lakin diplomatik irəliləyişə dair əlamətlər olsa belə, hər iki tərəfin rəsmiləri hərbi eskalasiyaya yenidən hazır olduqlarını bildirirlər.
ABŞ prezidenti Donald Tramp, noyabrın 3-də keçiriləcək aralıq seçkilərdən sonra ABŞ-ın İranı hədəf ala biləcəyini dəfələrlə demişdi; o, son danışıqların “yaxşı getdiyini” bildirib, eyni zamanda ABŞ-ın hələ “baxmalı” olduğu bir neçə İran obyektinin olduğunu əlavə edib.
İranın XİN rəhbəri Abbas Araqçi isə ölkə ordusunun hər zamankindən daha hazır olduğunu, təhlükə yaranarsa daha aqressiv hərəkət etməyə hazır olduqlarını vurğulayıb. İranın təhlükəsizlik rəhbəri Mohsən Rzayi də gələcək hər hansı hücuma cavab olaraq İranın “yeni silahlardan” istifadə edəcəyini xəbərdarlıq edib.
Danışıqların vəziyyəti necədir?
Araqçi şənbə günü keçirdiyi açıqlamada öz köməkçilərindən birinin də daxil olduğu iran nümayəndə heyətinin Qətərə gedərək vasitəçilərlə görüşdüyünü bildirib. Bundan əvvəl Qətər rəsmiləri də məsləhətləşmələr üçün Tehrana səfər etmişdilər.
Araqçinin Al Jazeera-ya verdiyi məlumata görə, Dohada aparılan son müzakirələr Hormuz Boğazını iki gündə açmaq və Vaşinqton Tehran tərəfinin müəyyən etdiyi şərtləri qəbul etdiyi təqdirdə ABŞ ilə sülh danışıqlarını bərpa etmək planı üzərində cəmlənib.
Araqçinin səsləndirdiyi tələblər arasında son vaxtlar tətbiq edilmiş ABŞ sanksiyalarının götürülməsi, iyunda verilmiş neft imtiyazlarının bərpası, regiondakı ABŞ hərbi kontingentinin azaldılması, İran və Oman tərəfindən müəyyən edilmiş yeni nəqliyyat marşrutlarının tanınması və İsrailin Livana hücumları da daxil olmaqla bütün cəbhələrdə münaqişənin dayandırılması var.
Qətər və Pakistan vasitəçilərinin “şərtlərimizlə bağlı məsləhətləşmələri davam etdirdiklərini” deyən yüksək vəzifəli iranlı diplomat Pakistanın bu danışıqlarda vasitəçilik etdiyini, Pakistan Ordusunun başçısı Çöl Marshal Asim Münirin bu məqsədlə Tehrana bir neçə dəfə səfər etdiyini xatırladıb. Doha və İslamabad iyun ayındakı anlaşma memorandumu (MoU) imzalanmasında əsas rol oynamışdılar; həmin memorandum avqustda dağılmışdı.
İranın Rzayi ABŞ-ın şərtlərini qəbul etməyə “hazır olduğunu göstərdiyini” bildirib, lakin Vaşinqton bu barədə rəsmən təsdiq verməyib.
ABŞ tərəfdən XİN katibi Marko Rubio Qətərin rəhbərlik etdiyi danışıqların davam etdiyini təsdiqləyib, lakin onların müddəti barədə məlumatı olmadığını deyib. “Bir neçə danışıqlar var. Danışıqlar əslində heç vaxt dayanmamışdı,” – Rubio bildirib. “Diplomatik həll mümkündürsə, biz buna açıq olarıq.”
ABŞ-ın tonundakı dəyişiklik nədən irəli gəlir?
Yenidən canlanan diplomatik fəaliyyət ABŞ vitse-prezidenti C.D. Vance-in bu həftə Rzayiyə göndərdiyi məktubdan sonra baş verib; məktubun məqsədi danışıqların yenidən başlanması və yeni hərbi eskalasiyanın qarşısının alınması perspektivlərini öyrənmək idi.
Rzayi şənbə günü həmin məktubu oxuduğunu və onun tonunun Trampın əvvəlki yazışmalarından “tamamilə dəyişdiyini” bildirib. Araqçi də Vance-in məktubunu müsbət qiymətləndirdiyini deyib və Vaşinqtonun dialoqa açıq olması cəhdini müsbət addım kimi qiymətləndirib. Eyni zamanda o, məktubun məqsədi iğtişaş yaratmaqdırsa, bu addımın Vaşinqtonun əvvəlki səhvlərinə yenisinin əlavə edilməsi olacağını xəbərdar edib.
Sülh və müharibə perspektivləri barədə İran nə deyir?
İran rəsmiləri ABŞ şərtləri qəbul etməsi halında yeni sülh danışıqlarına açıq olduqlarını bildirir, lakin eyni zamanda hər hansı yeni hərbi qarşıdurmada daha sərt cavab verməyə hazır olduqlarını vurğulayırlar.
“Bilirəm ki, silahlı qüvvələrimiz hər zamankindən daha çox müharibəyə hazırdır və hər ssenariye hazırıq,” – Araqçi Al Jazeera-ya deyib.
Ali Rəhbər Müctəba Xamenei hər hansı yeni hərbi təhdidə cavabın “ani” və “coğrafi məhdudiyyətsiz” olacağını bəyan edib və əmri ilə əmr verib ki, İranın hədəf siyahısı Amerikan-Zionist düşmənə məxsus “bütün növ maddi və qeyri-maddi aktivləri” əhatə edəcək şəkildə yenilənməlidir.
Rzayi Al Jazeera-ya İranın gələcək hücumlara cavabında “yeni silahlardan” istifadə edəcəyini deyib və həmçinin hökumətin hazırkı nüvə doktrinasını, hansı ki nüvə silahına qadağa qoyur, dəyişmək imkanını nəzərdən keçirdiyini bildirib.
İranın nüvə proqramı ABŞ ilə münaqişədə əsas mübahisə mövzusu olaraq qalır; Tramp İranın nüvə silahı əldə etməsinə imkan verilməməli olduğunu dəfələrlə bəyan edib. Tehran isə nüvə proqramının mülki məqsədlərə xidmət etdiyini bildirir.
Tramp isə sülh danışıqlarının statusu barədə qarışıq siqnallar verib: şənbə günü danışıqların “yaxşı getdiyini” söyləyib, eyni zamanda onların “çox etibarlı olmadığını” əlavə edib. ABŞ ordusunun hələ “baxmalı” olduğu bir neçə İran obyektinin olduğunu, o cümlədən Pickaxe Mountain (tutulan yeraltı nüvə kompleksi şübhəsi) kimi göstərdiyi obyektlərin olduğunu bildirib. Tramp ABŞ-ın hərbi məqsədlərinə “çox tez” nail ola biləcəyini və tələsmədiyini də vurğulayıb.
Əvvəllər o, İranı “bitirəcək” yeni hücumlar ilə hədələmişdi və ABŞ əvvəlcədən körfəz ölkələrinə aralıq seçkilərdən sonra qısa, yüksək intensivlikli münaqişəyə hazır olmalarını xəbər vermişdi.
Rubio Trampın yeni zərbələrə qərar verib-vermədiyini hələ müəyyən etmədiyini, lakin ABŞ-ın “hərbi məqsədlərə nail ola biləcəyini” xəbərdar etmişdi.
İsrailin hesablamalara təsiri necə ola bilər?
Fevralda ABŞ-la birlikdə İran əleyhinə müharibəyə qoşulan İsrail seçkilərdən sonra yeni potensial qarşıdurmaya hazırlaşdığını bildirir. Ynet News saytına istinadən verilən məlumatda yüksək vəzifəli israilli məmurun İsrailin aralıq seçkilərdən sonra yeni döyüş əməliyyatlarına hazırlaşdığını söylədiyi qeyd olunur.
Baş nazir Benyamin Netanyahu İran təhdidini “bir dəfəlik, tarixi fürsət”lə aradan qaldırmaq imkanından bəhs edib. Netanyahu koalisiyası son parlament seçkilərində çoxluğunu itirsə də, o yeni hökumət formalaşana qədər caretaker olaraq vəzifədə qalır.
King’s College London təhlükəsizlik tədqiqatları üzrə dosenti Andreas Krieg Al Jazeera-ya bildirib ki, Netanyahu-nun təhdidləri Tehran üçün hesablamaları çətinləşdirir, çünki Tehranın qorxusu odur ki, Vaşinqtonla nüvə razılaşması belə İsrailin yeni hücum təhlükəsini sona çatdırmaya bilər.
İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun siyasi işlər üzrə müavini briqada-general Yadolla Cəvani iran qüvvələrinin ABŞ və ya İsraildən hər an zərbə ala biləcəyini nəzərə alaraq fəaliyyət göstərdiyini söyləyib.
Niyə paralel diplomatiya və sərt ritorika aparılır?
Beynəlxalq Böhran Qrupundan İran üzrə aparıcı analitik Həmidrəza Azizi yazıb ki, Tehran diplomatiya aparmaqla bərabər potensial yeni müharibənin hərbi nəticələrini yenidən müəyyənləşdirməyə çalışır. “Hələlik diplomatiya və hərbi hazırlıqlar paralel gedir,” – o yazıb. “Görünən iran mövqeyi budur ki, razılaşma mümkündür, amma başqa müharibə fərqli qaydalar və daha geniş döyüş meydanı ilə aparılacaq.”
Krieg isə noyabrın 3-də keçiriləcək seçkilərin Tehranı Trampa diplomatik qələbə qazandırmamaq məqsədilə güzəştə getməkdən imtina etməyə sövq etdiyini, lakin seçkilərdən sonra Vaşinqtonun daxili məhdudiyyətləri azalacağı üçün bu hesablamanın dəyişə biləcəyini bildirib. “Biz vəziyyətə gələ bilərik ki, məhz Vaşinqtonun daha çox zərbə vurmağa meyilli olduğu məqamda Tehran daha çox kompromisə meylli olsun,” – o qeyd edib.
