QafqazNews JAMnews-a istinadən xəbər verir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Bakıdakı Daimi Nümayəndəliyi ləğv edilib.
5 noyabr 2026-cı il tarixində Naxçıvan Muxtar Respublikasının Baş Naziri Cəbbər Musayev muxtar respublikanın Bakıdakı Daimi Nümayəndəliyinin ləğv edilməsi haqqında qərar verib. Həmin nümayəndəlik 1992-ci ilin fevralında, Heydər Əliyevin Naxçıvan Ali Məclisinin sədrliyi dövründə yaradılmışdı.
Nümayəndəlik Ali Məclis ilə Bakıdakı dövlət orqanları arasında müntəzəm əlaqəni təmin edirdi. Sentyabrda onun rəhbəri Bəxtiyar Əsgərov vəzifəsindən azad edilmişdi. Orqanlar nümayəndəliyin ləğv edilmə səbəblərini izah etməyiblər. Beş iş günü ərzində likvidasiya komissiyasının yaradılacağı bildirilir, lakin funksiyaları hansı qurumun üzərinə götürəcəyi naməlum olaraq qalır.
Bu, yalnız bir institutun bağlanması deyil. Son dörd il ərzində Naxçıvanın inzibati idarəçiliyi tədricən Bakıya keçirilib. Fevral ayında JAMnews bu yeni idarəetmə modelindən xəbər vermişdi.
Prezident İlham Əliyev Naxçıvanın muxtariyyətinin saxlanılacağını bəyan edib. Lakin praktikada muxtariyyətdən nə qalır?
Naxçıvanın idarəçiliyində nə dəyişib?
Naxçıvanın digər hissə ilə birbaşa torpaq bağlantısı yoxdur və uzun müddət "dövlət daxilində dövlət" kimi idarə olunub. İndiyədək həm siyasi, həm icraedici səlahiyyətlər Azərbaycanın prezidentinin əlində cəmləşdirilib.
Vasif Talıbov 1995-ci ildən 2022-ci ilin dekabrınadək Naxçıvanı idarə etmişdi. Onun istefasından sonra prezident İlham Əliyev muxtar respublikada prezidentin səfir nümayəndəsi institutunu yaratdı. Yeni orqana yerli icra hakimiyyəti orqanlarının fəaliyyətini nəzarətdə saxlamaq və onlara göstərişlər vermək səlahiyyəti verildi.
Sonrakı illərdə bir sıra yerli rəsmilərə qarşı dövlət vəsaitlərini mənimsəmək və digər ittihamlarla istintaqlar başlandı. Nümayəndəlik əvvəlcə Fuad Nəcəflinin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərib, 2025-ci ilin noyabrından bu vəzifəni keçmiş Naxçıvan baş naziri Ceyhun Cəlilov tutur.
Lakin ən böyük dəyişikliklər bu il baş verib. 2 fevralda Milli Məclis konstitusiya qanunu qəbul edib, 10 martda prezident onun tətbiqi barədə fərman imzalayıb. Qanun Naxçıvanın idarəetmə sistemində aşağıdakı dəyişikləri həyata keçirib:
• Muxtar respublikanın ən yüksək vəzifəli şəxsi müəyyən edən müddəa ləğv edilib. • Prezidentin nümayəndəliyi Naxçıvan Konstitusiyasına icraedici orqan kimi daxil edilib. • Nazirlər Kabineti artıq Ali Məclisə tabe deyil və yalnız fəaliyyətinə görə onun qarşısında hesabat verməlidir. Hökumətin iş qaydası prezidentlə razılaşdırılmalıdır, mərkəzi icraedici orqanlar isə yalnız onun razılığı ilə yaradılacaq və ya ləğv edilə bilər. • Prezident Ali Məclisin seçki tarixlərini təyin edir və parlament öz funksiyalarını yerinə yetirə bilmədikdə onu buraxa bilər. • Yerli icra hakimiyyətlərinin rəhbərləri Ali Məclis sədrinin təklifi əsasında prezident tərəfindən təyin olunur. • Ali Məclis sədrinin Naxçıvanda daimi sakin olması tələbi ləğv edilib. • Gələcəkdə Naxçıvan Konstitusiyasına ediləcək dəyişikliklər konstitusiya qanunu yox, adi qanunla həyata keçiriləcək.
Eyni fərmanda prezident hökumətə mövcud qanunvericiliyi yeni müddəalara uyğunlaşdırmaq üçün üç ay müddət verib.
Naxçıvanda Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinin və Dövlət Gömrük Komitəsinin yerli idarələri artıq birbaşa Bakının mərkəzi orqanlarına hesabat verirlər.
Eyni zamanda Ali Məclis sədrinin vakant olduğu qalır. Talıbovun istefasından sonra yeni parlament rəhbəri seçilməyib; ilk iclasda irəli sürülən namizəd lazımi dəstəyi ala bilməyib. Payız sessiyalarında iclasları birinci müavin Bəxtiyar Məmmədov idarə edib.
Naxçıvanın muxtariyyəti əyani nə qədər qalıb?
Formal olaraq Naxçıvan hələ geniş səlahiyyətlərə malikdir: öz Konstitusiyası, seçilmiş Ali Məclisi, Nazirlər Kabineti və Ali Məhkəməsi mövcuddur. Ali Məclis qanunlar qəbul edir və muxtar respublikanın ayrı büdcəsini təsdiq edir. Dəyişdirilmiş Konstitusiyaya görə, Ali Məclis sədrinin xarici dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlarla əlaqələrdə Naxçıvanı təmsil etməsi nəzərdə tutulub.
Lakin əsas dəyişiklik həmin orqanların kimə cavabdeh olmasıdır. İcra hakimiyyətinin fəaliyyəti, yerli vəzifəli şəxslərin təyinatı, seçkilərin vaxtı və parlamentin taleyi müxtəlif dərəcədə Azərbaycan prezidentinin qərarlarından asılıdır. Parlament özündə qalır, lakin hökumət artıq onun tabeçiliyində deyil. Ali Məclis sədrinin institutu mövcud olsa da, bu vəzifə artıq dörd ilə yaxın müddətdir boşdur.
Niyə Qars müqaviləsinə istinadlar çıxarıldı?
Eyni qanun 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələrinə dair istinadları Naxçıvan Konstitusiyasından çıxarıb. Onların yerinə 1991-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyi və 1995-ci ilin Konstitusiyası muxtar respublikanın statusunun hüquqi əsası kimi qeyd edilib. Preambulda Naxçıvanın Azərbaycanın "bütöv hissəsi" olduğu vurğulanıb.
Qars müqaviləsinin V maddəsi, imzacı ölkələrdən biri olan Türkiyə üçün, Naxçıvanı Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi kimi tanıyırdı. Bakı-Xəbər qəzetinin baş redaktoru Aydın Quliyev Türkiyəni muxtariyyətin "zəmanətçilərindən biri" sayıb.
Rusiyalı politoloq Sergey Markedonov isə hesab edir ki, Rusiya və Türkiyə zəmanətlərinin ləğzindən danışmaq məntiqsizdir, çünki müqavilənin əsas müddəası Azərbaycanın Naxçıvana olan himayə hüququnu üçüncü dövlətə ötürə bilməməsidir və Bakı belə addım atmayıb.
Hüquqşünas Yalçın Hacızadə də vurğulayır ki, Naxçıvanın statusu Azərbaycan Konstitusiyası ilə müəyyən olunur: "Muxtar respublikanın öz Konstitusiyasına edilən dəyişikliklər bu hüquqi reallığı dəyişdirə bilməz."
Hələlik Ankara və Moskva rəsmiləri dəyişikliklərlə bağlı rəsmi şərh verməyib. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da 8 noyabrda Şuşada çıxışında Naxçıvan barədə xüsusi bəyanat verməyib.
Bakıdakı rəsmi açıqlamalar
Prezident İlham Əliyev avqustda Naxçıvan səfəri zamanı AzTV-yə verdiyi müsahibədə muxtariyyətin statusunun qorunacağını, lakin idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsinin vacib olduğunu söyləyib:
"Naxçıvan Muxtar Respublikasının statusu qorunmalıdır, lakin onun idarəetmə sistemi təkmilləşdirilməlidir."
O, bildirib ki, artıq Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda tətbiq edilmiş xüsusi prezident nümayəndəliyi əsasına dayanan idarəetmə modeli Naxçıvana da gətirilib: "Beləliklə, biz inzibati baxımdan bu üç regionu inteqrasiya edirik."
Parlamentdə məsələ 2025-ci ilin iyununda da müzakirə edilib. Deputat Hikmət Babaoğlu dəyişikliklərin "mövcud reallıqlardan doğduğunu" deyib. Mazahir Efendiyev yeni idarəetmə modelini mərkəzi hakimiyyətlə əlaqələrin gücləndirilməsi istiqamətində addım adlandırıb. Elman Nəsirov isə layihənin Naxçıvanın muxtariyyəti məsələsini əhatə etmədiyini vurğulayıb.
Milli Məclisin sədr müavini Ziyafət Əsgərov muxtariyyətin ləğvinə qarşı çıxsa da, deputat Qüdrət Həsənquliyev statusun daha geniş müzakirəsini tələb edib. Hakimiyyətə yaxın şəxslər dəyişiklikləri Talıbov dövründə mövcud olan "ikili hakimiyyət"in aradan qaldırılması kimi təqdim ediblər.
Tənqidlər nə deyir?
Hüquq müdafiəçisi Yalçın İmanov OC Media-ya bildirib ki, dəyişikliklər praktiki olaraq Naxçıvanın muxtariyyətini sıfıra endirib və hakimiyyətin bir şəxsin əlinə cəmləşməsini əks etdirir.
İyulda politoloq Nəsimi Məmmədli Radio Azadlığa demişdi: "Prezident nümayəndəliyinin yaradılmasından sonra Naxçıvanın muxtariyyətinin əksəriyyəti simvolik xarakter almağa başladı." Onun fikrincə, Ali Məclis "siyasi təsirini demək olar ki, itirib."
Gələcəkdə bu dəyişikliklər nə ilə nəticələnə bilər?
Nəsimi Məmmədli gələcəkdə Naxçıvanın statusunun yenidən nəzərdən keçirilməsinə gətirə biləcək konstitusiya referendumunun mümkünsüzlüyünü istisna etmir. Politoloq Zaur Məmmədov 2025-ci ildə "muxtar respublika" adlıığın "region" ilə əvəz edilməsinin də mümkünlüyünü; belə bir dəyişiklikdə Ali Məclisin və icra hakimiyyətlərinin səlahiyyətlərinin azalacağını iddia edib.
Eyni vaxtda TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi Naxçıvanla Azərbaycanın qalan hissəsi arasında torpaq bağlantısı yaradacaq ki, bu da muxtar respublikanın xüsusi statusuna ehtiyac olub-olmayacağı sualını doğurur.
Hazırda Azərbaycan Konstitusiyasının 134-cü maddəsi Naxçıvanı Azərbaycanın tərkibində muxtar dövlət kimi müəyyən edir.
Aşağıdakı məqalə ilə bağlı əlavə məlumat verilməyib: "Azerbaijan factory workers complain of ‘up to 16-hour shifts’".
