1906-cı ilin dekabrında İngiltərə yazıçısı Artur Konan Doyl ağır mənəvi sarsıntı keçirirdi. Həyat yoldaşının vəfatı onun yaradıcılıq fəaliyyətindən uzaqlaşmasına səbəb oldu. Surrey qraflığında yerləşən malikanəsinə gələn məktubları araşdırarkən o, Staffordşir qraflığındakı bölgədən göndərilmiş zərfi açdı. Zərfin içində 30 yaşlı gənc hüquqşünas Corc Edaljinin kömək istədiyi məktub vardı. Qara sənədlərdə adı hallanan Edalji, kənd mal-qarasına qarşı törədilən qəddar hücumlarda günahlandırılırdı və üç il ağır əmək cəzası ilə cəzalandırılmış, azadlıqdan məhrum edilmişdi. Məntiqli olmayan sınaqlar nəticəsində onun barəsindəki ittihamlar davam etdirilmişdi.
Hadisə İngiltərənin Qreyt-Virli kəndində baş vermişdi. Naməlum şəxs gecələr otlaqlara girərək at və başqa mal-qaraya zərər yetirirdi. Polis tərəfdən əsas şübhəli kimi Corc Edalji göstərilirdi. Edalji ailəsi isə o vaxtlar cəmiyyət tərəfindən qərəzli münasibətlə üzləşənlər siyahısında idi: atası Bombeydən olan mərkəzçi, əvvəlcə xristianlığı qəbul etmiş və kənd keşişi kimi fəaliyyət göstərən bir şəxs idi; anası isə qədim ingilis nəsildən idi. Bu mühitdə fərqli mənşəyə malik bir qəssəb ailəsinin yaşaması çoxlarına narahatlıq doğururdu.
Polis araşdırması obyektivlikdən uzaq idi. Edaljinin ayaqqabılarında qalıq palçıq, evlərinin yaxınlığındakı torpaq isə fərqli tərkibə malik idi. Hədələyici anonim məktublar isə arxa plana qoyulmuş, xətt ekspertizası aparılmadan onun adına yazılmışdı. Nəticədə məhkəmə Corc Edaljini yeddi illik ağır əmək cəzasına məhkum etdi; üç il həbsdə qaldıqdan sonra azadlığa buraxılsa da, günahsızlığı rəsmi şəkildə tanınmadı.
Bir qutu gözlük, ittihamları sarsıtdı
Doyl zərfi açıb məktubu oxuyandan sonra məsələnin mahiyyətini araşdırmağa qərar verdi. O, Corc Edalji ilə Londonda, Charing Cross hotellində görüş təyin etdi. Yazıçının həkimlik təcrübəsi ona kömək etdi: Edaljinin görmə qüsurlarını yoxlamaq üçün oftalmoloqların nəzərinə çatdı. Araşdırma nəticəsində Edaljinin təxminən -8 dioptriya miopiyası və astiqmatizmdən əziyyət çəkdiyi üzə çıxdı. Bu fakt onun qaranlıq şəraitdə gecə məsafələri qət etməsiylə bağlı şübhələri gücləndirdi, çünki prokurorlar sirrli hücumlar üçün bu cür hərəkətləri icra edə biləcəkdi ki, iz buraxmadan. Bu həqiqət ittihamı ciddi şəkildə şübhə altına saldı.
Görüşdən sonra yazıçı əlavə araşdırmalara başladı. O, Staffordşirə gedərək hadisələrin baş verdiyi əraziləri öz gözü ilə incələdi, palçıq palçığını və yol tərkibini qiymətləndirdi, yerli sakinlərlə söhbət etdi. Edalji ilə əlaqəli digər bir şübhəli kimi Royden Şarp adlı yerli qəssəbə diqqət yetirdi. Doyl topladığı məlumatları təhlil edərək Edaljinin günahsızlığına dair arqumentlərini gücləndirdi.
Hadisə diqqət mətbuatına sızdı və The Daily Telegraph-də bir sıra məqalələr dərc olundu. Bu yazılar İngiltərədə geniş rezonans doğurdu və hakimiyyət orqanlarını yenidən araşdırma etməyə vadar etdi. Nəticədə Corc Edalji ittihamlarından azad edildi və hüquqları bərpa olundu.
İctimai və hüquqi təsirlər
Edalji işi Böyük Britaniyada cinayət ədliyyəsi sisteminin ciddi çatışmazlıqlarını üzə çıxardı. O dövrdə məhkəmə qərarlarına yenidən baxılması üçün zəif mexanizmlər mövcud idi və apellyasiya sisteminin olmaması səhvlərin düzəldilməsini çətinləşdirirdi. Nəticədə 1907-ci ildə parlament Cinayət Apellyasiya Məhkəməsinin yaradılmasını nəzərdə tutan qanun layihəsini qəbul etdi. Bu hadisə ədalətin bərpası üçün mühüm addım oldu. Lakin rəsmi bəraət əldə edilsə də, hökumət Edalji üç il həbsdə keçirdiyi müddətə görə kompensasiya ödəməkdən imtina etdi. Ümumiyyətlə, bu hadisə Şerlok Holmsun yaradıcısı Artur Konan Doylın ədalət uğrunda praktiki fəaliyyət göstərdiyi nadir məqamlardan biri kimi tarixə düşdü.
Xülasə olaraq, mənbədə təsvir olunan hadisə, məhkəmə qərarlarının həqiqəti əks etdirməyə biləcəyini, elmi faktlar və müşahidə ilə ədalətin yenidən araşdırılmalı olduğunu göstərir.
