QafqazNews Haber Global-a istinadən xəbər verir ki, Qarabağ zəfərindən sonra Bakı əldə etdiyi hərbi üstünlükləri diplomatik və iqtisadi vasitələrlə davamlı gücə çevirmək yönündə geniş strategiya həyata keçirir.
Məqalədə vurğulanır ki, savaşda qalib gəlmək ilə həmin qalibiyyətin nəticələrini möhkəmləndirmək iki ayrı liderlik sınağıdır: biri hərbi hazırlıq və vaxtlama, digəri diplomatik görmə qabiliyyəti və iqtisadi idarəetmə tələb edir. İlham Əliyevin Qarabağdakı hərbi uğurdan Dublin səfərlərinə qədər gedən siyasəti bu iki bacarığın birlikdə qiymətləndirilməsini zəruri edir.
Qarabağda Azərbaycan torpaqlarının bərpası prosesində Aliyev hərbi gücü siyasi hədəflərlə uyğunlaşdırmağa rəhbərlik edib. Zəfərdən sonra prioritet yeni reallığın qorunması və onun beynəlxalq münasibətlər sistemində sabit elementə çevrilməsidir. Bu çərçivədə Bakının diplomatik təşəbbüsləri müstəqil qərarvermə qabiliyyətini gücləndirməyə və regional əlaqələri genişləndirməyə yönəlib.
Dublində Birləşmiş Krallıqla qəbul edilmiş Strateji Tərəfdaşlıq Ortak Bildirişi bu yanaşmanın mühüm hissəsidir. Sənəd müdafiə və təhlükəsizlik əməkdaşlığını, ortaq təhdidlərə qarşı caydırıcılığı, hərbi qabiliyyətin artırılmasını və Orta Koridorun dəstəklənməsini eyni çərçivədə birləşdirir. Bu da münasibətlərin iqtisadi əsas üzərində daha geniş strateji tərəfdaşlığa çevrilməsi niyyətini göstərir.
Güney Qafqazdakı nəqliyyat müzakirələrinin arxasında dayanan güc mübarizəsini anlamaq üçün Zəngəzur vasitəsilə Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında bağlantının Bakı üçün əhəmiyyəti qeyd edilir. Bu bağlantılar yalnız marşrut məsələsi deyil; onlar işə düşdükdə regional dövlətlərin seçim imkanlarını dəyişdirə və ənənəvi nüfuz sahiblərinin təsirini azalda bilər.
Carnegie Europe-un təhlili göstərir ki, Rusiya və İran TRIPP layihəsini ənənəvi nüfuz sahələrinə Qərb dəstəyi ilə edilən bir giriş kimi görürlər. Moskva və Tehran üçün nəqliyyat infrastrukturu üzərində təsir, tranzit gəlirləri və strateji təzyiq imkânları vacibdir. Hər iki ölkənin prosesi ləngidə biləcək vasitələrə malik olması bu bağlantısallığın suverenlik və güc məsələsi olduğunu ortaya qoyur.
İrandan gələn sərt bəyanatlar bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Ali Ekbər Velayətinin İranı “Rusiya ilə və ya Rusiyasız” Cənubi Qafqaz təhlükəsizliyindən məsul hesab edən mövqeyi bölgə dövlətlərinin seçimlərinə üstünlük iddiasını əks etdirir. Eyni zamanda İrandakı müxtəlif qurumlardan gələn fərqli açıqlamalar Tehranın yanaşmasının daxildə müzakirəli olduğunu göstərir. Buna görə də İranın davranışını anlamaq üçün onun algılanmış özünəinamını və iqtisadi, hərbi, diplomatik imkanlarını ayrı-ayrılıqda qiymətləndirmək lazımdır.
Chatham House-un analizinə görə, müharibə İranın Moskva ilə münasibətinə təsir edib və Rusiyanın hərbi dözümlülük və uzunmüddətli caydırıcılıq baxımından daha vacib görünməsi bəzi iranlı dairələrdə Moskva ilə yaxınlaşmanı gücləndirə bilər. Lakin Putinin Zəngəzur məsələsində İrana birbaşa göstəriş verdiyi barədə kifayət qədər açıq sübut yoxdur. Daha düzgün qənaət odur ki, Moskva və Tehran öz nəzarətlərindən kənar inkişaf edən bağlantılardan narahat olaraq müxtəlif səbəblərlə eyni istiqamətdə təzyiq yaradırlar.
Bakı üçün əsas məsələ bu təzyiqin tək mərkəzdən idarə olunub-olunmamasından asılı olmayaraq, onun yaratdığı nəticələrə hazırlıqlı olmaqdır. Aliyevin strategiyası regionun gələcəyini tək bir xarici aktorun köməyinə bağlamadan, müxtəlif tərəfdaşların maraqlarını Azərbaycanın sabitliyi və bağlantısallığı ətrafında cəmləşdirməkdir. Britaniya ilə dərinləşən tərəfdaşlıq bu siyasətin seçimlərini artırmaq məqsədinin bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Washington roluna da ayrıca diqqət yetirilir. TRIPP çərçivəsində ABŞ-ın iştirakı və üçlü texniki planlaşdırma qruplarının başlanması amerikalıların layihədə aktiv qaldığını göstərir. Atlantic Council-ə görə, ABŞ iqtisadi maraqlarının layihəyə qoşulması sülh prosesini gücləndirə biləcək amildir. Buna görə Dublin təşəbbüsü Amerika siyasətinin əvəz olunması deyil, Bakının beynəlxalq tərəfdaşlıqlarına dərinlik verən addım kimi qiymətləndirilməlidir.
Britaniya ilə əlaqələrin maddi əsaslarından biri BP-nin Azərbaycandakı fəaliyyəti sayılır. Şirkətin əsas neft və qaz sahələrindəki operatorluğu, ixrac infrastrukturu rolları və 2,9 milyard dollar dəyərində Şah Deniz Kompresyon layihəsinə verdiyi dəstək uzunmüddətli iqtisadi bağlılığın nümunəsidir. Bu investisiyalar Azərbaycanın sabitliyi və hasilat təhlükəsizliyi üçün əhəmiyyətli ticari maraq yaradır.
BP-nin maraqları ilə Britaniyanın dövlət siyasəti tam üst-üstə düşməsə də, güclü institutlara və müstəqil qərarvermə qabiliyyətinə malik Azərbaycan Britaniyanın iqtisadi maraqları ilə uyğundur. Aliyevin diplomatik uğuru bu uyumu daha geniş strateji tərəfdaşlığa çevirmək bacarığında axtarılmalıdır.
Bu cür tərəfdaşlıq Azərbaycana qarşı təzyiqin maliyyətini artırma potensialına malikdir. Bakı sabitliyindən maraqlı daha çox aktorun olması regional böhranların daha geniş diplomatik və iqtisadi müstəviyə təsir etməsi deməkdir. Bu isə avtomatik hərbi təminat olmasa da dövlətin manevr imkanlarını genişləndirə biləcək mühüm təsirdir.
Türkiyə üçün bu strategiyanın ən konkret nəticələrindən biri TANAP layihəsidir. BP Şah Deniz-dəki istehsal fəaliyyətləri ilə yanaşı, TANAP-da 12% paya sahibdir; BOTAŞ isə 30% payla layihədə iştirak edir. Beləliklə, Azərbaycan hasilatı, Türkiyə üzərindən nəql və Avropadakı istehlak arasında uzunmüddətli əməkdaşlıq yaranır.
Dublin tərəfdaşlığı TANAP-ın öz-özünə tutumunu artırmasa da, xəttin əsasını təşkil edən istehsal, investisiya və siyasi əməkdaşlıq mühitini gücləndirə bilər. TANAP-ın ilkin təxminən 16 milyard kubmetrlik illik tutumunun əlavə yatırımlarla 24, daha sonra 31 milyard kubmetrə qədər artırılması texniki baxımdan mümkündür. Bunun reallaşması kifayət qədər qaz təklifi, uzunmüddətli alım və nəql öhdəlikləri, maliyyələşmə və əlavə kompressor yatırımları tələb edir. TAP və Avropanın davamındakı şəbəkənin tutumu da bu hesabın ayrılmaz hissəsidir.
Şah Deniz Kompresyon layihəsinin yataq ömrü boyunca təxminən 50 milyard kubmetrlik əlavə qaz hasil etməyi hədəfləməsi TANAP üçün uzunmüddətli təchizat bazası deməkdir. Bu rəqəm illik istehsal artımı deyil; mövcud resurslardan daha çox qaz çıxarılmasını və hasilatın davamlılığını dəstəkləmək deməkdir. Aliyevin hərəkətinin strateji dəyəri bu iqtisadi infrastrukturun daha geniş diplomatik əlaqələrlə möhkəmləndirilməsində görünür.
Burada coğrafi və siyasi fərqlər qorunur: TANAP-ın mövcud marşrutu Gürcüstan üzərindən Türkiyəyə gedir və onun işləməsi Zəngəzur bağlantısının açılmasına bağlı deyil. Eyni zamanda Şah Deniz tərəfdaşları arasında Rusiya Lukoil və İran NICO-nun iştirakı enerji münasibətlərində həm rəqabət, həm də qarşılıqlı asılılıq olduğunu göstərir. Buna görə bu struktur tam şəkildə Rusiya–İran əleyhinə enerji bloku kimi qiymətləndirilə bilməz.
Türkiyənin mərkəzi rolu həm TANAP, həm də Bakı–Tiflis–Ceyhan vasitəsilə realdır. Britaniya ilə dərinləşən müttəfiqlik, Türkiyə–Azərbaycan əməkdaşlığının beynəlxalq təsirini artıran tamamlayıcı element ola bilər. Əlavə qazın bu marşrutdan ticariləşməsi üçün lazımi kommersiya və texniki şərtlər təmin edildikdə Türkiyənin təchizat müxtəlifliyinə və tranzit əhəmiyyətinə töhfə verə bilər.
Dublin bildirişinin real çəkisini bundan sonra həyata keçiriləcək müdafiə əməkdaşlığı, investisiyalar və infrastruktur layihələri müəyyən edəcək. Lakin göstərilən istiqamət açıqdır: Azərbaycan hərbi qazanclarını qorumaq üçün iqtisadi dəyərini, coğrafi mövqeyini və diplomatik tərəfdaşlıqlarını birgə istifadə edir.
Qarabağ zəfəri İlham Əliyevin başkomandanlıq iradəsini və hərbi strategiya qabiliyyətini göstərdi. Zəfərdən sonrakı siyasət isə riskləri öncədən görməyi, doğru tərəfdaşları inkişaf etdirməyi və ölkənin seçim imkanlarını artırmağı hədəfləyir. Aliyevin strateji uğuru tərəfdaşların sayını çoxaltmaqla qərarvermə iradəsini Bakıda saxlamaqdır. Qarabağdan Dublinə uzanan xəttin əsas məqsədi zəfəri davamlı dövlət gücünə çevirməkdir.
