QafqazNews Konkret.az-a istinadən xəbər verir ki, İngiltərənin dənizçisi, səyyahı, şairi və macəraçısı Uolter Rali 1618-ci il noyabrın 8-də edam olunub. I Yelizavetanın yaxın çevrəsində yer alan, saray çəkişmələrində və dəniz səfərlərinin təşkilində iştirak edən Rali son anlarında da yumorunu qoruyub.
Təxminən 66 yaşında ölüm hökmünü gözləyən Ralinin dostuna zarafatla belə söylədiyi nəql edilir: “Tez gəl, yoxsa dar ağacının yanında yaxşı yer tapa bilməyəcəksən. Orada çox adam olacaq. Mənə isə ən yaxşı yer artıq ayrılıb”.
Edamdan öncə cəllad ondan başını adətə uyğun istiqamətə tutmağı xahiş edib. Rali isə cavabında deyib: “Fərqi yoxdur, dostum, başın harada olmasının. Əsas odur ki, ürək lazımi yerdə olsun”. Bu sözlər onun son dəqiqələrindəki cəsarət və istehzası barədə məşhur rəvayətlər sırasındadır.
Kasıb zadəgan nəslindən sarayadək
Uolter Rali (Walter Raleigh) təxminən 1552–1554-cü illərdə Devon qraflığında, maddi imkanları məhdud zadəgan ailəsində anadan olub. Doğumunun dəqiq günü və ili bilinmir. Gəncliyindən cəsurluğu, zəkası, geniş maraqları və öyrənməyə həvəsi ilə seçilib.
O, erkən yaşlarında Fransadakı dini müharibələrdə protestant huqenotların tərəfində döyüşüb. Daha sonra Oksford Universitetində oxuyub, 1570-ci illərin ortalarında isə Londona köçüb. O dövrün İngiltərəsində bacarıqlı və iddialı gənclər sarayda mövqe qazanmağa çalışırdı; Rali də həm silah işlətməkdə, həm də yazıda fərqlənənlərdən idi.
I Yelizaveta ilə tanışlıq onun həyatında yeni mərhələ açdı. İrlandiyadakı üsyanların yatırılmasında iştirak edən gənc zabit kraliçanın diqqətini çəkdi. Yelizaveta onun danışıq tərzini, davranışlarını, cəsarətini və özünəinamını bəyənirdi. Rali qısa müddətdə sarayın nüfuzlu şəxslərindən oldu.
Kraliçanın ayaqqabıları palçığa batmasın deyə Ralinin öz plaşını yerə sərməsi barədə hekayə də həmin dövrlə bağlanır. Bunun həqiqətən baş verib-vermədiyi mübahisəli olsa da, rəvayət onun Yelizavetanın diqqətini qazanmaq üçün nümayişkaranə addımlara hazır olduğunu təsvir edir.
İrlandiyadakı hərbi əməliyyatlardan sonra orada torpaq sahələri əldə edən Ralinin gəlirləri və saraydakı mövqeyi artdı. I Yelizaveta 1585-ci ildə ona cəngavər titulu verdi. Beləliklə, yoxsul zadəgan ailəsində böyümüş Rali İngiltərənin nüfuzlu simalarından birinə çevrildi.
Ekspedisiyalar və Yeni Dünya planları
Ralinin fəaliyyəti saray və siyasətlə məhdudlaşmırdı: o, dənizçilik, coğrafi kəşflər, ticarət və hərbi səfərlərlə maraqlanırdı. İspaniyanın Amerikadakı sərvətləri İngiltərənin diqqət mərkəzində olduğu vaxtlarda նա սկսեց təşkilել ու ֆինանսավորել ծովային արշավներ։ Kapitanların səfərlərinə ներդրում անելով՝ əldə olunan gəlir və qənimətlərdən pay götürürdü.
1584-cü ildə onun təşəbbüsü ilə Şimali Amerikanın Atlantik sahillərinə səfər təşkil olundu. İngilislər Roanok adasını və ətraf bölgələri araşdırdılar. Rali bu torpaqları kraliçanın şərəfinə “Virciniya” adlandırdı; sonralar ad daha böyük ərazi ilə əlaqələndirildi.
O, Şimali Amerikada ingilis koloniyası yaratmaq istəyən əsas şəxslərdən idi. 1587-ci ildə dəstəyi ilə Roanok adasında yeni yaşayış məntəqəsi salındı. Koloniya daha sonra müəmmalı şəkildə yoxa çıxdı və tarixdə “İtkin koloniya” adı ilə qaldı.
Kartof və tütünün İngiltərədə yayılmasında Ralinin mühüm rolu olduğu geniş yayılmış fikirdir. Bununla belə, həmin bitkiləri ölkəyə ilk dəfə məhz onun gətirdiyini qəti söyləmək tarixi baxımdan doğru sayılmır.
Kraliçanın ölümündən sonra dəyişən mövqeyi
I Yelizavetanın 1603-cü ildə vəfatı Ralinin taleyinə təsir etdi. Taxta çıxan I Yakovla münasibətləri əvvəlki səviyyədə olmadı. Yeni hakimiyyətə qarşı sui-qəsd hazırlamaqda ittiham edilən Rali həbs olundu və ölüm cəzasına məhkum edildi. Hökmün icrası təxirə salındı, o isə uzun müddət London qülləsində saxlanıldı.
1616-cı ildə azadlığa çıxan Rali İspaniyanın nəzarətindəki Cənubi Amerika torpaqlarında qızıl axtarmaq üçün ekspedisiyaya başçılıq etdi. Səfər nəticəsiz qaldı və İngiltərə ilə İspaniya arasındakı münasibətlər xeyli gərginləşdi. Ekspedisiya zamanı baş verənlər onun yenidən həbs edilməsinə və əvvəlki ölüm hökmünün icrasına gətirib çıxardı.
Rali 1618-ci il noyabrın 8-də Londonda edam edildi. Bununla İngiltərə tarixinin ziddiyyətli şəxsiyyətlərindən birinin həyatına son qoyuldu.
Tarixdə qalan irs
Rali dənizçi və macəraçı olmaqla yanaşı, şair, yazıçı, tarixçi və siyasi xadim kimi də tanınıb. Onun bioqrafiyasında XVI–XVII əsrlər İngiltərəsinin dənizçilik məqsədləri, müstəmləkəçilik siyasəti, saray intriqaları və hakimiyyət mübarizəsi əksini tapıb.
ABŞ-ın Şimali Karolina ştatının paytaxtı Rali şəhəri (Raleigh) onun adını daşıyır. Bununla belə, onu Amerika sivilizasiyasının qurucularından saymaq tarixi mənzərəni sadələşdirmək olardı: Rali Şimali Amerikada ingilis müstəmləkəçiliyinə ilk təkan verənlərdən biri idi.
Bir vaxtlar kraliçanın sevimlisi və sarayın nüfuzlu xadimi olan Rali ömrünü edam kürsüsündə başa vurdu. Rəvayətlərdə onun ölüm qarşısında belə özünəməxsus istehza və cəsarətini saxlaması əsrlər sonra da xatırlanır.
