QafqazNews Konkret.az-a istinadən xəbər verir ki, amerikalı tarix müəllimi Ron Cons 1967-ci ildə cəmi bir həftə ərzində sinfində nasist Almaniyasındakı Hitler gəncliyini xatırladan hərəkat yaradıb. Şagirdlər sərt qaydalara və kollektiv itaətə tez uyğunlaşıb, təcrübə isə kütləvi davranışın və avtoritar düşüncənin təhlükələrini göstərib.
Cons və şagirdləri baş verənlər barədə uzun müddət danışmayıblar. Hadisə əvvəlcə məktəbin yerli qəzetində işıqlandırılsa da, geniş ictimaiyyət bu təcrübədən professorun xatirələri və essesi 1976-cı ildə dərc edildikdən sonra xəbər tutub. Yazı oxucularla yanaşı televiziya prodüserlərinin də diqqətini çəkib.
Palo-Altodakı məktəblərdən birində yuxarı siniflərə dərs deyən Cons İkinci Dünya müharibəsi və Nasist Almaniyası mövzusunda söhbət apararkən şagirdlərdən biri adi almanların rejimin törətdiyi cinayətlərə necə göz yumduğunu soruşub. Müharibədən sonra insanların hadisələrdən xəbərsiz olduqlarını deyərək hərəkətsizliklərinə bəraət qazandırması da sual doğurub.
Müəllimin həmin an hazır cavabı olmayıb. Uzun nəzəri izah vermək əvəzinə, Cons şagirdlərə sualın cavabını təcrübə yolu ilə araşdırmağı təklif edib. Plan bazar ertəsindən cümə gününədək, bir dərs həftəsi davam etməli idi.
İntizamdan başlayan dəyişiklik
İlk gün Cons şagirdlərə sinifdə oturuş qaydasını diktə edib. Qollar arxada birləşdirilməli, ayaqlar döşəməyə söykənməli, dabanlar yanaşı tutulmalı, dizlər düz bucaq altında bükülməli, bel düz, çənə isə azca aşağı olmalı idi. Şagirdlərdən bu vəziyyəti yadda saxlayıb hər dəfə parta arxasına keçəndə dərhal tətbiq etmələri tələb olunub.
Məşq təkrarlandıqca müəllim hər kəsin duruşunu yoxlayıb, səhvləri düzəldib. Ardınca sinif üçün əlavə qaydalar müəyyənləşdirilib: şagirdүүд zəngdən əvvəl yerlərində байх, dərs бүр qələm və kağız gətirməli idilər. Sual vermək istəyən ayağa qalxıb “Cənab Cons” deməli, cavabını isə üç sözdən artıq uzatmamalı idi.
Düzgün cavablar və münasib suallar təriflə qarşılanıb. Dərsin sonuna doğru müzakirəyə bütün sinif qoşulub. Bu, əvvəlki vəziyyətdən fərqlənirdi: adətən yalnız bir neçə şagird danışır, digərləri iştirak etmirdi. Cons yeniyetmələrin tapşırıqları böyük həvəslə yerinə yetirməsinə təəccüblənib.
İkinci gün şagirdlər sinfə daxil olan müəllimi artıq öyrəndikləri vəziyyətdə gözləyiblər. Lövhədə “Güc intizamdadır” və “Güc birlikdədir” sözləri yazılıb. Cons vahid kollektiv olmağın və üzvlərin bir-birinə dayaq durmasının vacibliyini vurğulayıb.
Əvvəlcə iki şagird şüarları ucadan səsləndirib, sonra onlara başqaları qoşulub və sonda bütün sinif təkrara başlayıb. Dərsin sonunda müəllim üzvlərin bir-birini salamlaması üçün jest göstərib: sağ qol dirsəkdən bükülərək çiyinədək qaldırılır, əl isə dalğanı xatırladan şəkildə əyilirdi. Bu işarəyə “Üçüncü dalğa” adı verilib. Cons dalğalar zəncirində üçüncünün ölçü və güc baxımından ən əhəmiyyətlisi olduğunu söyləyib.
Jest yalnız hərəkat üzvlərinin salamlaşması üçün nəzərdə tutulsa da, həmin gün dəhlizdə, yeməkxanada, kitabxanada və idman zalında istifadə olunub. Digər şagirdlər də qrupa qoşulmaq istədiklərini bildiriblər. Beləcə, üzvlərin sayı 30-dan ertəsi gün 43-ə yüksəlib.
“Üçüncü dalğa” məktəbdə yayılır
Çərşənbə günü Cons hərəkət və fəallığın əhəmiyyətindən danışıb. Onun təqdim etdiyi yanaşmaya görə, birlik və intizam konkret fəaliyyətlə tamamlanmalı idi.
Şagirdlərə üzvlük kartları paylanıb. Üç kartda “X” işarəsi olub; həmin kartların sahiblərinə qayda pozuntularını izləyib müəllimə çatdırmaq tapşırılıb. Hərəkatdan kənar şəxslərin Consun sinfinə buraxılmaması, həmçinin aşağı siniflərdən azı 20 şagirdin xüsusi oturuşun təhsilə fayda verdiyinə inandırılması tələb edilib.
Hər şagird qoşulmağa uyğun hesab etdiyi dostunun adını və ünvanını yazaraq təqdim etməli idi. Yeniliklər sinifdə həvəslə qarşılanıb, dərsin sonunda isə Cons hərəkat üçün vahid loqotip hazırlanmasını istəyib.
Yeni üzv əvvəlcə mövcud iştirakçılardan birinin dəvətini almalı, sonra müəllimdən kart götürməli idi. Qəbul edilən şəxs qaydaları bildiyini və onlara qeyd-şərtsiz əməl etməyə hazır olduğunu göstərməliydi.
Baş verənlər məktəbdə sürətlə yayılıb. Consun xatirələrində qeyd etdiyinə görə, çərşənbə günü direktor da onunla salamlaşarkən hərəkatın jestindən istifadə edib. Günün sonunadək iştirakçıların sayı 200-ü ötüb. Pozuntular barədə məlumat vermək hüququ cəmi üç nəfərə verilsə də, 20 şagird öz təşəbbüsü ilə belə məlumatlar toplamağa başlayıb.
Consun danışdığı Robert adlı şagird müəllimin şəxsi mühafizəçisi rolunu götürüb. Dərslərdə və idmanda seçilməyən, məktəbdə özünü tez-tez tənha hiss edən Robert gün boyu müəllimi izləyir, qapıları onun üçün açır və yanında qalırmış. O, Consun başına nəsə gələcəyindən ehtiyat edirmiş.
Bir neçə qız, xüsusən də Consun çalışqan və bacarıqlı saydığı şagirdlər, evdə baş verənləri valideynlərinə danışıblar. Professorun qənaətinə görə, onlar narazı idilər: əvvəl fərqlənmələrinə imkan verən bilik və bacarıqların çəkisi azalmış, sədaqət və qaydalara tabeçilik əsas ölçüyə çevrilmişdi.
Həmin günlərdə bir ravvin də şagirdlərdən birinin valideynlərinin narahatlığını çatdırmaq üçün Consla əlaqə saxlayıb və dərsdə baş verənləri soruşub. Müəllim təcrübənin məqsədini açıqladıqdan sonra ravvin kəskin etiraz etməyib. O, valideynləri sakitləşdirəcəyini deyib və Consun metodikasına müsbət münasibət göstərib.
İtaət təhlükəli həddə çatır
Bununla belə, Cons təcrübənin nəzarətdən çıxmasından narahat olmağa başlayıb. Şagirdlər başqa dərslərdən yayınaraq onun sinfinə gəlir, yoldaşlarını hərəkatın ideologiyasına bağlılıq baxımından sorğu-suala tutur, bəzən isə sərt şəkildə dindirirdilər.
Professor işi dayandırmaq vaxtının çatdığını anlayıb. Ancaq qəfil sonlandırmanın şagirdlərə daha ağır psixoloji təsir göstərə biləcəyini düşünərək planlaşdırılan yekuna qədər davam etmək qərarına gəlib. Növbəti dərsin mövzusu “Qürurda güc” olub.
Cümə axşamı sinifdə 80-dən çox şagird toplaşıb. Cons onların qarşısında “Üçüncü dalğa”nın yalnız məktəbdaxili fəaliyyət olmadığını, ölkədə istedadlı gəncləri üzə çıxarmaq məqsədli proqramın bir hissəsi kimi yaradıldığını iddia edib. O, şagirdlərə seçilmiş olduqlarını, millətin gələcəyini dəyişə biləcəklərini və əldə etdikləri biliklərlə nizam yaratmalı olduqlarını хэлсэн.
Daha sonra müəllim hərəkatı şübhə altına alıb, baş verənləri valideynlərinə çatdırmış üç qızı ayağa босгож, bir neçə şagirddən ibarət “mühafizə” ilə sinifdən çıxmalarını əmr edib.
Cons cümə günü televiziya vasitəsilə prezidentliyə yeni namizədin müraciət edəcəyini və “Gənclərin Üçüncü dalğası” adlı ümummilli proqramı açıqlayacağını söyləyib. Onun iddiasına əsasən, proqrama ABŞ məktəblərindən 1000-dən artıq şagird qoşulmuşdu. Jurnalistlərin qarşısında özlərini göstərməyə hazır olub-olmadıqları soruşulanda sinifdə etiraz edən olmayıb. Şagirdlər cümə günü saat 12-yə on dəqiqə qalmış məktəb zalında toplaşıb intizam, birlik və qüruru nümayiş etdirməli idilər.
Son dərs: insanı kütləyə çevirən nədir?
Son gün 200-dən çox şagird Consun çıxışını dinləmək üçün auditoriyada yığışıb. Müəllim fotoqraf və jurnalist rolunu oynamaq üçün bir neçə dostunu da dəvət etmişdi.
Mətbuat konfransının başlanmasına beş dəqiqə qaldığını deyən Cons şagirdlərdən öyrəndiklərini göstərmələrini istəyib. O, “Güc intizamdadır” deyə səslənib, auditoriyadakılar isə ifadəni birlikdə təkrarlayıblar.
Müəllim işığı söndürüb televizoru açıb. İki yüzdən artıq şagird ekrana baxaraq çıxışı gözləyib, lakin iki dəqiqə ərzində ekranda yalnız ağ fon görünüb. Bir neçə nəfər ayağa qalxıb, narazı səslər eşidilib. Cons televizoru bağlayaraq sinfə üz tutub.
O, hərəkatın rəhbərinin və “Üçüncü dalğa” adlı ümummilli təşkilatın olmadığını açıqlayıb. Şagirdlərə manipulyasiya edildiklərini, nasist Almaniyasının sakinlərindən fərqli olmadıqlarını, özlərini seçilmiş sayaraq otaqda olmayanlardan üstün tutduqlarını söyləyib. Cons onların nə qədər irəli gedə biləcəklərini sorğulayıb və ardınca gələcəyin necə ola biləcəyini göstərəcəyini bildirib.
Proyektorda Üçüncü Reyxin kinoxronikasından nasist paradları, konsentrasiya düşərgələrində çəkilmiş görüntülər və müharibədən sonrakı məhkəmələr nümayiş etdirilib. Təqsirləndirilənlərin tez-tez işlətdiyi “Mən sadəcə öz işimi görürdüm” ifadəsi ayrıca vurğulanıb.
Sonda ekranda hər kəsin öz günahını qəbul etməli olduğu və heç kimin hadisələrə heç bir şəkildə qatılmadığını iddia edə bilməyəcəyi barədə sözlər göstərilib. Görüntülər bitdikdən sonra auditoriyada bir neçə dəqiqə sükut olub; şagirdlər tədricən baş verənləri dərk edə başlayıblar.
Bir neçə suala cavab verdikdən sonra Cons “Dərk etmə vasitəsilə güc” adlandırdığı son dərsi keçib. O, ətrafında baş verənlərə görə məsuliyyət daşımağın, həm şəxsi davranışı, həm də kollektiv səhvləri anlamağın vacibliyini izah edib.
Robert də daxil olmaqla bir neçə şagird հեկեկացել է. Bəziləri səssizcə auditoriyanı tərk edib, digərləri isə sarsıntıdan donub qalıb.
Təcrübənin yaddaşlarda qalan nəticəsi
Consun sözlərinə görə, keçmiş şagirdlərin çoxu bu hadisə barədə illərlə susub. Bunun səbəbinin davranışlarından xəcalət çəkmələri olduğu ehtimal edilir.
Professorun essesi 1976-cı ildə yayımlandıqdan sonra təcrübəyə maraq artıb. Cons televiziya verilişlərinə dəvət olunub, “Üçüncü dalğa” barədə bədii və sənədli filmlər, kitablar hazırlanıb, musiqili tamaşa səhnələşdirilib.
Təcrübənin əsas nəticəsi avtoritarizmin və kütləvi itaətin yalnız qəddar rəhbərlərin iradəsindən doğmadığını göstərir. Fərdi mühakimədən əl çəkən, özünü seçilmiş sayan və baş verənlərə görə məsuliyyət daşımadığını düşünən adi insanlar da belə prosesin iştirakçısına çevrilə bilirlər.
Təhlükəli kollektiv düşüncə çox vaxt kiçik addımlarla yaranır: qaydalara düşünmədən tabe olmaq, fərqli fikirdə olanları sıxışdırmaq və özünü başqalarından üstün görmək həmin prosesin başlanğıcı ola bilər.
