QafqazNews Konkret.az-a istinadən xəbər verir ki, Qırğızıstanda 1961-ci ildə başlayan “toxucular işi” sovet hakimiyyətinin ağır cəza kampaniyasına çevrildi. Proses zamanı fabrik işçiləri ilə yanaşı, respublikanın dövlət və məhkəmə sistemində çalışan şəxslər də mühakimə olundu, bəzilərinə ölüm hökmü verildi.
Hadisələrin başlanğıcı Frunze yaxınlığındakı boş avtobus qarajında qurulan istehsalat sexi ilə bağlı idi. Sex rəisi Matvey Qoldman həmkarlarına dövlətin malını mənimsəmədən əlavə məhsul istehsal etməyi təklif etmiş, bunun üçün birlikdə on yeni Çexoslovakiya dəzgahı almışdı.
Fabrik işçiləri dövlət planını yerinə yetirdikdən sonra əlavə növbələrdə işləyir, üçqat əməkhaqqı alırdılar. Onlar sovet bazarında qıt olan tül, yorğan və qadın koftaları istehsal edirdilər. Müəssisənin dövlət qarşısındakı öhdəlikləri yerinə yetirilsə də, sonradan ittiham tərəfi dövlətin bu məhsulları özü istehsal edib satacağı halda əldə edə biləcəyi gəliri zərər kimi hesabladı.
İşin ilk əlamətlərindən biri rayon prokuroru Savçenkonun başına gələn hadisə oldu. Tokmaka gedərkən benzin qabı almaq üçün Alamedin toxuculuq fabrikində dayanan prokuror işçilərin ona konyak verdiyini zənn etdi. Lakin maşını magistral kənarında saxlayıb bağlamanı açınca qəzetə bükülmüş 25 min rubl олдuğunu gördü. Həmin məbləğ yeni “Volqa” avtomobilinin qiymətinə və ya prokurorluqda dörd illik qazanca bərabər idi. İşçilər pulu hansısa sirri bildiyinə görə deyil, sistemdən qorxduqları üçün vermişdilər.
Mənbədə qeyd olunur ki, 1961-ci ilin yazında məhkəmə prosesi Frunzeyə qarşı yönəlmiş daha geniş kampaniyanın bir hissəsinə çevrildi. Toxucuların iqtisadi fəaliyyəti ilə yanaşı, respublika rəhbərliyinin təşəbbüsləri də hədəfə alındı. İshaq Razzakovun rəhbərlik etdiyi komandanın iqtisadi baxımdan müstəqil addımlar atması Moskvanın narazılığına səbəb olurdu.
Dövlət Plan Komitəsinə rəhbərlik edən Bekcan Dyuşaliyev respublikanın iqtisadi imkanlarını artırmağa çalışan şəxslərdən biri idi. Stalinqrad döyüşlərinin iştirakçısı olan və Leninqradla Moskvada maliyyə təhsili alan Dyuşaliyev Qırğızıstanın müstəqil inkişafını dəstəkləyirdi. Razzakovun dövründə təxminən 500 müəssisə, Elmlər Akademiyası və ali məktəblər yaradılmış, paytaxt istilik elektrik stansiyası tikilmişdi. Qara-Keçe kömür yataqlarına dəmir yolu çəkməklə yanacaq idxalından asılılığın azaldılması planlaşdırılır, məktəblərdə pulsuz səhər yeməyi verilirdi. Qırğız dilinin tədrisinə də daha çox diqqət ayrılmışdı.
Moskva respublikanın maraqlarını önə çəkən bu siyasəti “yerliçilik” və “millətçilik” kimi təqdim edirdi. Müxtəlif işlərin нэг prosesdə birləşdirilməsi ilə təsir эцивli şəxslərin mövqeyini zəiflətmək və təsərrüfat təşəbbüslərini siyasi ittihama çevirmək məqsədi güdüldüyü bildirilir. Xalq Təsərrüfatı Şurasının plan-iqtisad şöbəsinin rəisi İtsxok Axunu və Dyuşaliyev də toxucuların işi çərçivəsində mühakimə olundu.
1962-ci ilin martından iyulunadək SSRİ Ali Məhkəməsinin səyyar sessiyası ağac emalı kombinatının Mədəniyyət evində keçirildi. Məhkəmədə sex ustaları və köşk müdirləri ilə yanaşı, respublikanın idarəçilik və məhkəmə elitasının nümayəndələri də vardı. Ali Məhkəmənin hakimi Turusbek Kasımbekov “ziyafət formasında rüşvət almaqda” təqsirli bilinərək 12 il həbs cəzası aldı. Yeddi rayon və vilayət hakimi, eləcə də prokuror həbs edildi.
İstintaq zamanı gecə axtarışları, əmlakın müsadirəsi, döyülmə və şantaj tətbiq olundu. Fabrikin baş mühasibi Yefim Abramoviç dindirmə əsnasında ağır stress keçirib daxili qanaxma ilə эмнеге жетти; həkimlər əməliyyatla həyatını xilas etsələr də, təqib davam etdi. Yuli Oşeroviç kamerada öz jonuna qəsd etdi. Dyuşaliyev isə həyat yoldaşının qonşu otaqda işgəncəyə məruz qaldığını eşidəndən sonra müstəntiqlərin istədiyi sənədləri imzalamağa məcbur qaldı.
İşin ən ciddi hüquqi mübahisələrindən biri cinayət qanununun geriyə tətbiqi idi. Toxucular 1961-ci ilin yazında həbs olunarkən iqtisadi cinayətlərə görə ölüm cəzası yox idi və ən ağır cəza 15 il həbs sayılırdı. Lakin mayın 5-də Nikita Xruşşovun tələbi ilə iqtisadi cinayətlərə görə ölüm hökmünə imkan verən qərar qəbul edildi və o, artıq həbsdə olanlara da şamil edildi. Filosof Bertran Rassell bu addımı tənqid etdi.
Ölüm cəzasına məhkum edilənlərdən biri olan əməliyyatçı Mursalimov son anda konvoyçuların əlindən çıxaraq mərtəbələr arasındakı boşluğa atıldı və onurğasını, qollarını, ayaqlarını sındırdı. Frunze həbsxanasının əməkdaşları Moskvaya müraciət etdilər. Paytaxtdan gələn göstərişə əsasən, özünü qəsdən şikəst etməklə cəzadan yayınmağa çalışdığı deyilən məhkum güllələnməli idi.
Prokurorluğun istintaq şöbəsinin rəisi Volgin edama aparılarkən həbsxana dəhlizində qışqırdığı qeyd olunur. Ölüm hökmü alan yeddi nəfəsийн cəzası isə onların İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmələri nəzərə alınaraq 15 illik düşərgə həbsi ilə əvəz edildi. Uzun illər sonra azadlığa çıxanlar ağır fiziki və mənəvi sarsıntı keçirmiş vəziyyətdə geri döndülər. Dyuşaliyevin müharibə xidmətləri və təltifləri onu edamdan qoruya bilmədi; onun cəbhə bioqrafiyasının cinayət işi materiallarından çıxarıldığı bildirilir.
Hökmdən sonra məhkumların ailələri yaxınlarının həqiqətən öldürülüb-öldürülmədiyini bilmədən yaşadılar. Bəziləri onların gizlicə uran mədənlərinə göndərildiyinə ümid edirdi. Xruşşov hakimiyyətdən gedəndən sonra da Brejnevə məktublar yazılıb, məhkumların qayıdacağı gözlənilirdi. Sonradan göndərilən rəsmi ölüm bildirişləri bu ümidləri dağıtdı, amma dəfn yerləri açıqlanmadı.
Tarixçi Çınara Jakıpova, bu prosesdə məhkum edilmiş toxuculuq sexinin ustası Şarşe Jakıpovun qızı, baş verənlər haqqında kitabını “Həyatın müsadirəsi” adlandırdı. Proses insanların həyatını və ailələrini dağıtmaqla yanaşı, Qırğızıstanın iqtisadi inkişafı ilə bağlı təşəbbüslərə də zərbə vurdu.
1961-ci ildə tətbiq olunan hüquqi qərarların nəticələri sonradan da davam etdi. Müstəqil Qırğızıstanda, XX əsrin sonlarında, məhkəmə Bekcan Dyuşaliyevin reabilitasiyasından imtina etdi. Beləliklə, onun barəsində çıxarılmış hökm qüvvədə qaldı.
