QafqazNews Konkret.az-a istinadən xəbər verir ki, Lev Trotskinin 1923-cü ilin payızında ördək ovuna yollanması onun səhhətində problem yaratdı və siyasi mübarizədən bir müddət kənarda qalmasına gətirib çıxardı. Dubna çayı ətrafındakı bataqlıqlarda gecə şaxtaya düşən Trotski ov geyimini dəyişərək keçə çəkmələrini geyinmiş, daxmada gecələmişdi.
Səhər havanın isinməsi ilə bataqlıq yumşaldı. Avtomobilə çatmaq üçün keçdiyi qısa məsafədə Trotskinin ayaqları buzlu suya düşdü. O, çəkmələrini çıxarıb ayaqlarını maşının mühərrikinin yanında qızdırsa da, soyuqladı və yatağa düşdü. Həkimlər hərarətinin uzun müddət niyə enmədiyini müəyyənləşdirə bilmədilər; yazadək ayağa qalxmasına icazə verilmədi.
Xəstə olduğu vaxt Siyasi Büronun toplantıları onun evində keçirilirdi. Trotski sonralar bu hadisəni xatırlayaraq müharibə və inqilabın qabaqcadan görülə biləcəyini, amma payızda ördək ovunun nəticəsini heç kimin əvvəlcədən təxmin edə bilməyəcəyini yazmışdı.
Cəmi il yarım əvvəl Trotski partiya rəhbərliyinin ən nüfuzlu şəxslərindən biri idi. 1922-ci ilin yazında Mərkəzi Komitə seçkilərində Leninlə bərabər, hər ikisi 477 səs toplamışdı. Stalin 463 səslə onuncu yerdə qərarlaşmışdı. Sonrakı illərdə Trotski partiyadan çıxarıldı, Stalin isə ölkədə əsas hakimiyyət sahibinə çevrildi.
Baş katib vəzifəsinin əhəmiyyəti
Stalin 1922-ci ilin aprelində partiyanın Mərkəzi Komitəsinin Baş katibi oldu. Bu post əvvəlcə əsasən təşkilati-texniki vəzifə kimi görülürdü. Onun namizədliyini Petroqrad partiya təşkilatının rəhbəri Qriqori Zinovyev və Moskva Sovetinin sədri Lev Kamenev dəstəkləmişdilər.
Zinovyev bu vəzifədən istifadə edərək partiya aparatında öz adamlarını irəli çəkə biləcəyini düşünürdü. Ancaq Katiblikdə qərarların əhatə dairəsi çox geniş idi: qurultaya nümayəndələrin seçilməsindən tutmuş partiya və xalq komissarlıqlarında təyinatlara, sanatoriyaya göndərişlərə qədər müxtəlif məsələlər burada həll olunurdu. Stalin də öz kadr siyasətini həyata keçirirdi.
1923-cü ilin əvvəlində Stalin, Lenin xəstə olduğundan, Trotskiyə qurultayda əsas məruzə ilə çıxış etməyi təklif etmişdi. Trotski isə xəstə liderin əvəzinə başqa birinin danışmasının partiyada mənfi qarşılanacağını əsas gətirərək razılaşmadı. Məruzə Zinovyevə verildi.
Trotskinin güclü nüfuzuna baxmayaraq, partiyada ona bağlı şəxslərin sayı məhdud idi. İnqilabdan əvvəl bolşeviklərlə fikir ayrılıqları yaşamış, 1903-cü il qurultayında menşeviklərə yaxın mövqe tutmuş, 1912-ci ildə bolşeviklərə qarşı müxtəlif qrupları bir araya gətirən blokda iştirak etmişdi. Bolşeviklərə yalnız 1917-ci ilin yayında qoşulmuşdu.
Natiqlik və təşkilatçılıq qabiliyyətinə malik olsa da, Trotskinin ünsiyyət tərzi partiya yoldaşları ilə münasibətlərini çətinləşdirirdi. Həmsöhbətini dinləməkdənsə, sözünü kəsməyə meyilli idi. Bürokratiyanı sərt tənqid etməsi də aparat daxilində narazılıq yaradırdı. Bununla belə, partiyaya qarşı çıxmırdı və mövqeyini belə ifadə edirdi: “Partiya son nəticədə həmişə haqlıdır… Ədalətli, ya qeyri-ədalətli — bu mənim partiyamdır”.
Stalin o vaxt ciddi siyasi rəqib sayılmır, daha çox səssiz və zəhmətkeş təşkilatçı kimi tanınırdı. Trotski onu “partiyamızın ən görkəmli vasatlığı” adlandırmışdı. Ancaq Trotskinin qiymətləndirmədiyi amil Stalinin əlində toplanan təşkilati imkanlar idi.
Trotskiyə qarşı qurulan ittifaq
Trotskinin xəstəliyi dövründə Siyasi Büronun digər üzvləri ayrıca toplaşaraq vacib məsələləri əvvəlcədən razılaşdırırdılar. Stalin, Zinovyev, Kamenev və başqa nüfuzlu rəhbərlərin iştirak etdiyi qrup Trotskinin təsirini azaltmağa və onun təşəbbüslərinə qarşı ortaq mövqe tutmağa çalışırdı. Beləcə, Trotski formal vəzifələrini saxladığı halda qərarların müzakirə olunduğu çevrədən uzaqlaşırdı.
Mübarizə orduda da davam edirdi. 1923-cü ilin payızında Trotskinin rəhbərlik etdiyi İnqilabi Hərbi Şuraya yeni üzvlər gətirildi və onun tərəfdarlarının təsiri azaldı. Trotskiyə yaxın Moskva Hərbi Dairəsinin komandanı Nikolay Muralovu Mixail Tuxaçevski əvəz etdi. Bu dəyişikliklər onun hərbi sahədəki mövqeyinin də zəiflədiyini göstərirdi.
Leninin dəfninə qatıla bilməməsi
1924-cü ilin yanvarında Trotski müalicə üçün Suxuma gedirdi. Lenin öldükdə o, Tiflis dəmir yolu vağzalında idi. Trotskinin sonrakı sözlərinə görə, Kremldən ona dəfnin şənbə günü olacağı və Moskvaya vaxtında yetişməyin mümkün olmadığı bildirildi; müalicəsini davam etdirməsi tövsiyə edildi.
Dəfn isə bazar günü baş tutdu. Leninlə vidalaşma Moskvada keçirilərkən Suxum yaxınlığında salyut səsləri eşidilir, Trotski dövlət bağ evinin eyvanında uzanmışdı. Ölkənin ikinci siyasi fiqurunun mərasimdə olmaması partiya daxilində müzakirə mövzusuna çevrildi.
Sonradan yayımlanan sənədlərdə dəfnin şənbə günü keçiriləcəyi barədə məlumatın ilk teleqramda yer aldığı göstərildi. Trotski cavabında səhhətinə görə insanların qarşısında çıxış edə bilməyəcəyini bildirmişdi. Onun rəqibləri bu vəziyyətdən siyasi məqsədlə yararlandılar. Bununla belə, hakimiyyəti yalnız dəfnə qatılmadığı üçün itirdiyini söyləmək olmaz; bu, daha böyük mübarizənin epizodlarından biri idi.
“Lenin çağırışı”nın nəticələri
Leninin ölümündən sonra partiya rəhbərliyi fəhlələrin təşkilata kütləvi qəbuluna başladı. “Lenin çağırışı” adlanan kampaniya nəticəsində 1924-cü ilin mayının ortalarınadək təqribən 241,6 min nəfər partiyaya daxil oldu və üzvlərin sayı qısa müddətdə təxminən ikiqat artdı.
Yeni üzvlərin əksəriyyəti fəhlələr idi. Onların çoxu partiyadakı qruplar və rəhbərlərin mövqeləri barədə məlumatlı deyildi, lakin qurultaya nümayəndə seçiminə təsir edə bilirdilər. Paralel olaraq partiya təşkilatlarında, xüsusilə müx ოპოზisiyaya rəğбат göstərən yerlերում kadr təmizləmələri aparıldı.
1924-cü ilin yazında keçirilən qurultайд Trotskiyə etibar edən nümayəndələrin sayı эрс azaldı. Mərkəzi Komitənin üzvü olsa да, qurultайda yalnız məsləhətçi səs hüququ ilə iştirak edirdi. Onun nüfuzu qalırdı, amma qərarverici strukturlardakı mövqeyi zəifləyirdi.
Leninin məktubu və Stalinin postda qalması
Lenin 1922-ci ilin sonlarında “Qurultaya məktub” kimi tanınan sənədi diktə etmişdi. Burada o, partiya rəhbərlərini qiymətləndirir, Stalinin baş katib kimi həddən artıq səlahiyyət topladığını və kobudluğunun təhlükə yarada biləcəyini qeyd edirdi. Trotskini isə Mərkəzi Komitənin ən qabiliyyətli üzvlərindən biri sayır, Stalinin vəzifədən uzaqlaşdırılmasını təklif edirdi.
Sonradan “Leninin vəsiyyəti” adlandırılan məktub qurultay ərəfəsində Mərkəzi Komitə üzvlերին və yerli təşkilat rəhbərlərinə oxundu. Karl Radek Stalinə “İndi onlar sizə qarşı getməyə cürət etməzlər” dedi. Trotski isə əksinə, onların məsələni tez və sona qədər aparmalı olacağını düşünürdü.
Zinovyev çıxışında Leninin narahatlığının artıq qüvvəsini itirdiyini bildirdi. Açıq səsvermədə əksəriyyət Stalinin vəzifədə qalmasını müdafiə etdi; onun əleyhinə yalnız Trotskinin kiçik tərəfdar qrupu mövqe tutdu. Trotski müzakirədə fəal iştirak etmədi. Beləliklə, Leninin xəbərdarlığına baxmayaraq, Stalin baş katib postunu qorudu.
Ordu üzərində nüfuz və partiya nəzarəti
1924-cü ilin payızında Trotskinin “Oktyabrın dərsləri” əsəri çap olundu. O, 1917-ci il hadisələri zamanı Zinovyev və Kamenevin üsyana qarşı çıxmasını xatırladırdı. Rəqiblərinin reaksiyası sərt oldu: mətbuatda trotskizmə qarşı kampaniya aparıldı, Zinovyevin rəhbərlik etdiyi Leninqrad təşkilatı Trotskinin partiyadan çıxarılmasını tələb etdi.
1925-ci ilin əvvəlində Mərkəzi Komitə plenumuna hazırlıq vaxtı Trotski İnqilabi Hərbi Şuranın rəhbərliyindən azad edilməsini ինքն առաջ təklif etdi. Հետագայում նա ասել էր, որ այդ պաշտոնից հրաժարվելը müəyyən mənada rahatlıq yaratmışdı: bununla onun guya hərbi çevriliş hazırlaması barədə ittihamların qarşısını almaq mümkün olardı.
Partiya rəhbərliyi hərbi şöhrətindən istifadə edib hakimiyyəti ələ keçirə biləcək “Bonapart”ın ortaya çıxmasından çəkinirdi. Qırmızı Ordunun quruluşu da bütün bölmələrin birbaşa xalq komissarına tabe olması demək deyildi; partiya aparatı hərbi rəhbərliyə nəzarət edə bilirdi.
Plenumda Kamenev Trotskinin Hərbi Şuradakı vəzifəsinin Stalinə verilməsini təklif etdi. Stalin isə buna qarşı çıxdı və baş katib postunu saxladı. Bu qarşıdurma hakimiyyətin yalnız orduya komandanlıqla ölçülmədiyini, kadr siyasəti və partiya qərarları üzərində nəzarətin də həlledici olduğunu göstərirdi.
İstmenin kitabından partiyadan çıxarılmaya
1925-ci ildə amerikalı jurnalist Maks İstmenin Kremldəki hakimiyyət çəkişmələrinə həsr etdiyi kitab xaricdə nəşr olundu. Nəşrdə Leninin “Qurultaya məktub”undan parçalar da vardı. Trotski sənədin yayılmasına görə onu dərc edənləri deyil, məktubu ictimaiyyətdən gizlədən partiya rəhbərliyini məsul sayırdı.
Gərginlik artdıqda isə Trotski geri addım atdı. Siyasi Büronun təsiri ilə hazırlanmış və “Bolşevik” jurnalında çıxmış bəyanata imza ataraq İstmenin kitabından və verdiyi şərhlərdən uzaqlaşdı. Bəyanatda Stalinin mövqeyinə uyğun olaraq Leninin məktubunun heç kimdən gizlədilmədiyi iddia edilirdi.
1926-cı ilədək Stalin Zinovyev və Kamenevin də siyasi təsirini azaltmağa başladı. Əvvəllər Trotskiyə qarşı Stalinlə birləşən bu iki siyasətçi sonradan keçmiş rəqibi ilə yaxınlaşdı. 1927-ci ildə müxalifət məktubun çapını tələb edəndə Stalin plenumda Trotskinin əvvəlki bəyanatını oxuyaraq belə dedi: “Aydındır, deyəsən? Bunu Trotski yazır, başqa heç kim deyil”.
Həmin plenumda Trotskinin son çıxışı zamanı ona stəkan və iki qalın kitab cildi atıldığı bildirilir. Partiyadaxili siyasi qarşıdurma artıq açıq mərhələyə keçmişdi.
1927-ci ilin payızında Trotski, Zinovyev və Kamenev partiyadan xaric olundular. Əsas kimi Leninin 1921-ci ildə irəli sürdüyü “Partiya birliyi haqqında” qərar göstərilirdi. Qərar fraksiyaların yaradılmasını qadağan edir və qayda pozuntularına görə sərt intizam tədbirləri nəzərdə tuturdu; Trotski vaxtilə bu qərarın tərəfdarı olmuşdu.
Zinovyev və Kamenev partiya rəhbərliyindən üzr istəyərək Stalinlə barışmağa çalışdılar. Trotski isə mövqeyindən dönmədi. Onun yaxın silahdaşı Adolf İoffe ağır xəstəlik və ümidsizlik içində intihar etməzdən qabaq yazdığı vida məktubunda Trotskinin tez-tez güzəştə getməsini, hətta razılaşmaq naminə haqlı mövqeyindən imtina etməsini tənqid etmişdi.
1928-ci ildə Trotski Almatıya sürgün edildi, növbəti il isə Sovet İttifaqından çıxarılaraq Türkiyəyə göndərildi. Qırmızı Ordunun yaradılmasında mühüm rol oynayan və inqilabın əsas simalarından sayılan siyasətçi hakimiyyətdən kənarlaşdırıldı.
Mühacirətdə Stalin haqqında kitab yazan Trotski sonradan belə bir fikir irəli sürdü: “Aparatı Stalin yaratmadı — aparat Stalini yaratdı”. Onun məğlubiyyətinin əsas səbəbi hərbi şöhrət və şəxsi nüfuzla yanaşı, partiya aparatı və kadr təyinatlarına kimin nəzarət etməsi idi. Trotskinin hərbi nüfuzu olsa da, hakimiyyətə aparan siyasi mexanizmlər Stalinin əlində cəmlənmişdi.
