QafqazNews Konkret.az-a istinadən xəbər verir ki, 1916-cı ildə çar Rusiyasının torpaq siyasəti və yerli əhalinin arxa cəbhə işlərinə səfərbər edilməsi qazaxlar arasında geniş etirazlara səbəb olub. Üsyan hərbi qüvvələrlə yatırılıb, cəza əməliyyatları nəticəsində çox sayda insan həlak olub, yüz minlərlə sakin yurdunu tərk etməyə məcbur qalıb.
“İki minə yaxın insan diri-diri yanmışdı. Onların sırasında qadınlar və uşaqlar da vardı. Əsir götürülənlərin çoxunu kazaklarımız qılıncla öldürdülər. Qamışlıq gecə saat dördə qədər alovlandı. Külək külü və yanmış insan ətinin iyini bizə tərəf gətirirdi…”. Bu xatirənin 1916-cı ilin qışında qazax çölündə cəza dəstəsinə rəhbərlik etmiş rus zabiti, poruçik Stanislavskinin (Baxtinin) arxiv qeydlərində yer aldığı bildirilir.
1917-ci il inqilabından əvvəl, 1916-cı ildə Rusiya imperiyasının Mərkəzi Asiyadakı müstəmləkə idarəçiliyi ağır nəticələr doğurmuşdu. Həmin ilin noyabrında Amangeldi İmanovun başçılıq etdiyi üsyançılar Turqay istiqamətində mübarizəni davam etdirirdilər. Qazaxların ayağa qalxmasının əsas səbəbi torpaqlarını, yaşam tərzini və gələcəyini qorumaq istəyi idi.
Dövrün үйлесədlərini, hərbi əmrləri, zabitlərin gündəlikներն ու şahidlərin xatirələrini araşdırmaq hadisələrin gedişini anlamaq baxımından əhəmiyyət daşıyır.
### Torpaq itkisi və səfərbərlik fərmanı
1916-cı ilin yayına qədər imperiyanın qazaxlardan təxminən 45 milyon desyatin, yəni 50 milyon hektara yaxın torpaq aldığı qeyd olunur. Əsrlər boyu yerli əhalinin istifadə etdiyi qışlaqlar və otlaqlar rus köçkünlərinə, məmurlara və hərbçilərə verilirdi. Qazaxlar isə su ehtiyatı az, yaşayış üçün daha əlverişsiz yerlərə sıxışdırılırdı.
İyunun 25-də çar II Nikolay yerli əhaliyə mənsub kişilərin arxa cəbhədə müdafiə və tikinti işlərinə göndərilməsi barədə fərman imzalжээ. Türküstan ու çöl bölgələrindən yüz minlərlə insanın bu məqsədlə cəlb edilməsi planlaşdırılırdı.
Əhalinin iradəsi nəzərə alınmadan verilən qərar imperiyanın hərbi ehtiyaclarına xidmət edirdi. Torpaqların itirilməsi, sosial bərabərsizlik və milli ayrı-seçkilikdən narazı insanlar arasında fərman kütləvi etirazlara yol açdı.
### Cəza dəstələrinin əməliyyatları
Etirazlar yayıldıqca hakimiyyət üsyanı yatırmaq üçün qoşunlardan istifadə etdi. Yaşayış məntəqələrinə qarşı əməliyyatlarda artilleriya və pulemyotlardan yararlanıldığı bildirilir.
Yeddisu vilayətinin hərbi qubernatoru general M. Folbaumun 16 avqust 1916-cı il tarixli gizli teleqramında cəza dəstələrinə etirazçıların kiçik toplantılarını belə üsyan saymaq, həbs olunanları səhra məhkəməsinə çıxarmaq və dərhal asmaq göstərişlərinin verildiyi qeyd olunur. Sənəddə şübhəli bilinən bir nəfərin başqalarına nümunə olması üçün edam edilməsi də əks olunub.
Turqay vitse-qubernatorunun Aktyubinskdə söylədiyi bildirilən başqa bir fikirdə çar əmrinin, “bir nəfər də qırğız (qazax) sağ qalmasa belə”, yerinə yetiriləcəyi vurğulanır.
Poruçik Stanislavskinin qeydlərində yatmış insanların sığınacaqlarına bomba atıldığı, təxminən iyirmi nəfərin əsir götürüldüyü və qazaxların güllələndiyi yazılır. Qeyddə əsirlərin mərhəmət diləməsinə baxmayaraq əsgərlərin amansız davrandığı da bildirilir.
Ən ağır hadisələrdən biri qaçqınların sığındığı qamışlıqda baş verib. Mənbədə on minlərlə insanın ailələri ilə birlikdə sərt qışda çay kənarındakı qamışlığa pənah gətirdiyi qeyd olunur. Cəza dəstələri ərazini yandırıb, alovdan qaçaraq buzun üzərinə çıxanlara atəş açıb. Həlak olanlar arasında qadınlar və uşaqlar da olub.
Türküstan general-qubernatoru A. Kuropatkinin 1916-cı ilə aid gündəliyində üsyanın səbəbləri barədə qeydlər yer alır. O, qazaxların ayağa qalxmasını illərlə davam edən torpaq müsadirələri, köçəri yaşayış sahələrinin və qışlaqların alınması ilə əlaqələndirir. Kuropatkin yerli məntəqələrin dağıdılması, talanlar və əsassız qətllərlə bağlı şikayətlərin olduğunu da yazır.
Beləliklə, narazılığın kökləri yalnız 1916-cı il fərmanı ilə məhdudlaşmırdı. Torpaqların əldən çıxması, köçürmə siyasəti, milli hüquqların daraldılması və əhalinin iqtisadi dayaqlarının sarsıdılması uzun müddət ərzində narazılığı artırmışdı.
Cəza əməliyyatlarında çox sayda insanın öldüyü, yüz minlərlə sakinin doğma yurdlarından ayrıldığı bildirilir. Qaçqınların bir hissəsi ağır şəraitdə Çin istiqamətinə gedib. Bu köç tarixdə “Ürkün” faciəsi adı ilə də tanınır.
Qazax xalqının “Өткенін ұмытқан елдің болашағы жоқ” — “Keçmişini unudan xalqın gələcəyi yoxdur” kəlamı var. 1917-ci il hadisələrini bir il əvvəlki faciədən ayrı nəzərdən keçirmək düzgün olmazdı. Çar hakimiyyəti dövründə torpaqların zorla alınması, əhalinin sıxışdırılması və milli hüquqların məhdudlaşdırılması ilə bağlı siyasətin bəzi üsulları sonradan sovet idarəçiliyində də davam edib.
1916-cı il hadisələrinin xatırlanması qisas çağırışı deyil, tarixi yaddaşın və dövlətçilik şüurunun qorunması baxımından vacib sayılır. Qazaxıstanın Maarif Nazirliyi, həmçinin Elm və Ali Təhsil Nazirliyi üçün irəli sürülən təkliflər arasında bu mövzunun məktəb və ali məktəb dərsliklərində daha əhatəli, obyektiv və sənədlər əsasında təqdim edilməsi də var. Hadisələrin yalnız yerli üsyan deyil, qazaxların torpaqlarını, hüquqlarını və milli varlığını müdafiə mübarizəsi kontekstində öyrənilməsi təklif olunur.
Həmin dövrün rus zabitlərinə aid gündəliklərin, hərbi əmrlərin, arxiv sənədlərinin və xatirələrin rəqəmsallaşdırılaraq ictimaiyyətə açılması, eləcə də müxtəlif mənbələrin müqayisəli araşdırılması tarixi materialların elmi dövriyyəyə daxil edilməsinə imkan verə bilər.
1916-cı il faciəsinin miqyası barədə açıq danışmaqdan çəkinilməsi və yüzillikdə mövzu ətrafında susqunluq müşahidə olunması da müzakirəyə çıxarılır. Söhbət indiki Rusiyadan deyil, çar imperiyasının müstəmləkə siyasətindən, qazax torpaqlarının alınmasından və yerli əhalinin üzləşdiyi sınaqlardan gedir.
Bu hadisələrin dərsliklərdə və ictimai müzakirələrdə daha geniş işıqlandırılmasının gələcək nəsillərin Aşarşılıq, siyasi repressiyalar və insanların doğma yurdlarından didərgin salınması kimi faciələri anlamasına töhfə verə biləcəyi vurğulanır. Keçmişin unudulması tarixi dəyişdirmir və yaddaşsızlıq oxşar faciələrin yenidən yaşanması riskini artırır.
