QafqazNews Konkret.az-a istinadən xəbər verir ki, 1953-cü il iyunun 26-da Lavrenti Beriya Kremldə keçiriləcək iclasa gedərkən onu həbs planı gözləyirdi. SSRİ-nin xüsusi xidmət orqanlarına rəhbərlik edən Beriya özünə qarşı təhlükədən xəbərsiz idi və ölkənin gələcək rəhbərlərindən biri ola biləcəyini düşünürdü.
İclas zamanı kabinetə marşal Georgi Jukov və onun arxasınca silahlı generallar daxil oldu. Jukov Beriyaya ayağa qalxmasını və həbs edildiyini bildirdi. Marşalın xatirələrində qeyd olunur ki, Beriya rəngini itirmiş, nəsə deməyə çalışmış və pəncərə yanındakı portfelinə əl uzatmışdı. Portfeldə silah yox idi.
Stalinin 1953-cü ilin martında vəfatından sonra Beriyanın nüfuzu sürətlə artmışdı. O, SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini vəzifəsini tuturdu, Daxili İşlər Nazirliyinə rəhbərlik edirdi. Dövlət Təhlükəsizlik Nazirliyi DİN-ə birləşdirildikdən sonra xüsusi xidmət və repressiya strukturları da əsasən onun nəzarətinə keçmişdi.
Həmin dövrdə Beriya bir milyondan çox məhbusun azad edilməsinə imkan verən amnistiya elan etdi. “Həkimlər işi” və “aviasiya işi” üzrə təqiblərin dayandırılmasına çalışdı, istintaqda işgəncələrə qarşı çıxdı, idarəçilik və milli siyasətlə bağlı dəyişikliklər irəli sürdü. Bu təşəbbüslərin islahat niyyətindən, yoxsa hakimiyyətini möhkəmləndirmək istəyindən qaynaqlandığı barədə tarixçilərin fikirləri fərqlidir. Lakin onun güclənməsi Kreml rəhbərləri arasında narahatlıq yaradırdı.
Nikita Xruşşov digər rəhbərləri Beriyanın hakimiyyəti ələ almaq və Mərkəzi Komitənin üzvlərini həbs etmək niyyəti olduğuna inandırmağa çalışırdı. DİN və xüsusi xidmətlərə nəzarət edən Beriyanın rəqibləri barədə məxfi məlumatlara malik ola biləcəyi də qorxunu artırırdı. Beləcə, onun tutulması üçün gizli hazırlıq görüldü.
Əməliyyata Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, general Pavel Moskalenko və bir neçə yüksək rütbəli hərbçi cəlb edildi. Beriyanın müqavimət göstərə biləcəyi ehtimalına görə planın həlledici mərhələsində Jukov da iştirak etdi. Beriya mühafizəçilərinin silahları skripka futlyarlarında daşıdığı və “Beriya orkestri” adlandırıldığı barədə hekayələr dolaşsa da, bunun fakt, yoxsa sonradan yaranmış rəvayət olduğunu müəyyənləşdirmək çətindir. Silahlı hərbçilər gizli şəkildə Kremlə gətirildi və münasib anı gözlədi.
Həbs zamanı Beriya ciddi müqavimət göstərmədi: silah çıxarmadı, mühafizəçilərinə göstəriş vermədi və qaçmağa cəhd etmədi. Onu kabinetdən çıxardılar, axtarış apardılar, əşyalarını götürərək mühafizə altında apardılar.
Əməliyyatda iştirak etmiş polkovnik Xolopovun xatirəsinə görə, qarnizon qarovulxanasına aparılarkən Beriya avtomobildə özünü gərgin aparırdı. Sonralar saxlandığı kamerada tabureti sındıraraq belə qışqırmışdı: “Siz mənim kim olduğumu bilmirsiniz! Raketləri mən yaratmışam! Mən!”
İstintaq təxminən altı ay sürdü. Beriya dövlətə xəyanət, vəzifəsindən sui-istifadə, sosialist qanunçuluğunu pozmaq və başqa ağır cinayətlərdə ittiham olundu. 1953-cü il dekabrın 23-də keçirilən məhkəmədə ona ölüm hökmü çıxarıldı.
Beriya məhkəmədə necə davrandığı barədə şahidlərin xatirələri üst-üstə düşmür. Jukov onun ağladığını və bağışlanmasını istədiyini yazır. Mayor Xijnyak isə Beriyanın zahirən özünü ələ aldığını, qorxusunun üzünün sağ tərəfindəki titrəmə və solğunluqdan sezildiyini söyləyirdi.
Hökm həmin gün icra edildi. Beriya digər məhkumlardan bir neçə saat əvvəl güllələndi. Edamda general-polkovnik Pavel Batitski iştirak edirdi; onun istifadə etdiyi Parabellum tapançası müharibə illərindən qalmışdı. Komendant Xijnyak Beriyanın gözlərini örtmək istəyəndə Batitski buna mane olaraq “Qoy baxsın!” dedi və atəş açdı.
Beriya həbs olunduğu gün öldürülmüşdümü? Oğlu Serqo Beriya atasının 1953-cü il iyunun 26-da öldürüldüyünü, dekabr məhkəməsinin isə yalnız qanunilik görüntüsü yaratmaq məqsədi daşıdığını iddia edirdi. Keçmiş mühafizəçi Malinovski də Xruşşovun Beriyadan qorxduğu üçün onu aylarla sağ saxlamağa risk etməyəcəyini söyləyərək bu versiyanı müdafiə edirdi.
Ancaq həmin iddianı təsdiqləyən etibarlı sənədli sübut yoxdur. Həbsdən məhkəməyə qədər Beriyanın mühafizəsində olmuş Xolopovun xatirələri onun bir müddət saxlanıldığını göstərir. Buna görə də iyunun 26-da öldürülməsi təsdiqlənmiş fakt sayıla bilməz; daha əsaslı hesab edilən versiyaya görə, Beriya dekabrın 23-də məhkəmə hökmü ilə edam olunub.
Beriya sovet tarixində Stalinin ölümündən sonrakı hakimiyyət mübarizəsinin əsas iştirakçılarından biri kimi aradan götürüldü. Onun edamı repressiv sistemin sonu olmadı: Xruşşovun hakimiyyətə gəlişi ilə müəyyən yumşalma başlasa da, sovet siyasi quruluşunun başlıca xüsusiyyətləri uzun müddət davam etdi. Başqalarının həbsinə, sürgünə və edamına görə məsuliyyət daşıyan Beriya sonda özü də həmin sistemin qurbanına çevrildi.
