QafqazNews Konkret.az-a istinadən xəbər verir ki, Roma legionlarının əsrlər boyu rəqiblərinə qalib gəlməsinin səbəbi ayrı-ayrı əsgərlərin fiziki gücü və ya qəhrəmanlığı deyil, ordunu dəstəkləyən bütöv dövlət sistemi olub.
Qədim Romalılar rəqiblərinin bir çoxundan fərdi göstəricilərə görə üstün deyildilər. Şimali Avropa tayfaları daha iri və güclü, qall döyüşçüləri dözümlü, afrikalılar bəzi döyüş üsullarında təcrübəli, yunanlar isə nizami döyüşdə mahir ola bilərdilər. Bununla belə, Roma legionları nəhəng imperiyanın yaranmasına zəmin yaratdı.
Roma hərbi qüdrəti dövlət idarəçiliyi, təşkilatlanma, intizam, təchizat, kadr seçimi və yeniliklərə açıq olmaq kimi amillərə söykənirdi. Müharibə yalnız döyüş meydanında qazanılmırdı: iqtisadiyyat, kəşfiyyat, idarəetmə və cəmiyyətin səfərbərliyi də vahid mexanizmin hissələri idi.
Respublika dövründə hərbi xidmət vətəndaşlıq öhdəliklərindən sayılırdı. Dövlətin müdafiəsi yalnız peşəkar döyüşçülərin işi deyil, vətəndaşların ümumi məsuliyyəti kimi qəbul olunurdu. Müəyyən yaşda və xidmətə yararlı vətəndaşlar səfərbərliyə çağırılır, çağırışdan yayınmaq isə məsuliyyət yaradırdı. Bu qayda Romaya ehtiyac yarandıqda böyük insan qüvvəsini orduya cəlb etməyə imkan verirdi.
Əvvəlki dövrlərdə legionlara əsasən mülkiyyət sahibi vətəndaşlar götürülürdü, çünki silah və hazırlıq xərclərinin bir hissəsini onlar ödəyirdi. Mülkiyyət və gəlir hərbi xidmətə qəbulda mühüm rol oynayırdı. Lakin artan müharibələr və iqtisadi dəyişikliklər bu modelin imkanlarını məhdudlaşdırdı.
Roma cəmiyyətində şərəf, sədaqət və şəxsi məsuliyyət yüksək dəyərləndirilirdi. Vətəndaşlıq hüquqlarla yanaşı, dövlətə xidmət etmək borcunu da nəzərdə tuturdu. İctimai nüfuzun itirilməsi, o cümlədən infamia adlanan şərəfsizlik, ağır nəticə sayılırdı. Beləliklə, insanların davranışına qanunlarla yanaşı, ictimai rəy və mənəvi normalar da təsir göstərirdi.
Ordunun maliyyəsi də hərbi sistemin əsas dayaqlarından idi. Respublika dövründə vətəndaşlardan tributum adlı xüsusi vergi yığılır, bu vəsait müharibə xərclərinə sərf olunurdu. Qənimətlər həm əsgərlərin mükafatlandırılmasına, həm də xəzinənin artırılmasına xidmət edirdi. Əyalətlərdən əldə olunan vergilər isə Roma əraziləri böyüdükcə imperiyanın gəlirlərini artırırdı.
Logistika legionların mühüm üstünlüklərindən biri idi. Əsgərlərin yemək, su, geyim və silahla təmin olunması, eləcə də silahların təmiri əvvəlcədən nəzərə alınırdı. Strateji nöqtələrdə anbarlar salınır, yollar, körpülər və limanlar inşa edilirdi. Ordunun marşrutları qabaqcadan araşdırılır, ehtiyac olduqda yeni yollar çəkilirdi. Roma yollarının bəzi qalıqları bu günədək qorunub.
Təchizatın planlı təşkili legionerləri aclıq və susuzluqdan qoruyur, rəqib orduların isə ərzaq çatışmazlığı üzündən döyüş qabiliyyətini itirməsi riskini azaldırdı. Əsgərlərin gündəlik rasionunda taxıl, çörək, paxlalılar, pendir və zeytun yağı kimi məhsullar vardı. Qidalanma, istirahət və fiziki hazırlıq da hərbi rejimin tərkib hissəsi idi.
Roma ordusunda əmrlərə riayət etmək şəxsi təşəbbüsdən və fərdi qəhrəmanlıqdan üstün tutulurdu. İntizamı pozanlara ciddi cəzalar verilirdi. Siqnallar şeypur və buynuz kimi alətlərlə çatdırılır, legionerlərin nizamlı hərəkəti düşmənə psixoloji təzyiq göstərirdi.
Romalılar rəqiblərinin təcrübություննээс öyrənərək hərbi üsul, texnika və silahları öz ehtiyaclarına uyğunlaşdırırdılar. Birinci Pun müharibəsində Karfagen donanmasının üstünlüyü üzə çıxanda ələ keçirilmiş gəminin quruluşunu araşdırıb öz donanmalarını yaratmağa başladılar. Dəniz döyüşündə piyada qüvvələrini işə salmaq üçün korvus adlı körpücükdən istifadə etdilər. Bu qurğu ilə düşmən gəmisinə keçərək qarşıdurmanı yaxın məsafəli döyüşə çevirirdilər. Sonradan texnikanın çatışmazlıqları aşkarlandı və tətbiqi azaldıldı.
Ordunun quruluşunda da çeviklik mühüm idi. Sıx düzülən yunan falanqası açıq ərazidə təsirli olsa da, mürəkkəb relyefdə manevr etməkdə çətinlik çəkirdi. Romalılar legionu daha kiçik manipullara ayıraraq qüvvələrin mövqeyini dəyişməsinə və düşmənin zəif yerlərindən yararlanmasına şərait yaratdılar.
Silahlanmada pilum adlanan nizə-dart qalxanlara ilişərək rəqibin müdafiəsini çətinləşdirirdi. Yaxın döyüşdə legionerlər gladius adlı qısa qılıncla geniş zərbələr endirmək əvəzinə, dəqiq sancma hərəkətləri edirdilər. İri, düzbucaqlı scutum qalxanı isə bədənin qorunmasını gücləndirirdi.
Klassik manipulyar quruluşda döyüşçülər təcrübələrinə görə qruplaşdırılırdı. Hastatlar daha gənc və az təcrübəli əsgərlər, prinsiplər təcrübəli döyüşçülər, triarilər isə yaşlı və ən təcrübəli qüvvələr idi. Döyüşün əvvəlində düşməni atıcı silahlarla narahat edən velitlər də iştirak edirdi. Əvvəl hastatlar, onların ardınca prinsiplər döyüşə girir, ağır vəziyyətlərdə triarilər işə qoşulurdu. “İş triarilərə çatdı” ifadəsi son ehtiyat qüvvənin döyüşə cəlb olunması mənasında işlənməyə başladı.
Roma ordusu katapult və ballista kimi atma maşınlarından da yararlanırdı. Onlar mühasirə və açıq döyüşlərdə daş və metal mərmilər atır, xüsusilə sıx düzülmüş qüvvələrə qarşı istifadə olunurdu. Bu hücumlar düşmən üçün həm fiziki, həm də psixoloji təhlükə yaradırdı.
Manipulların quruluşu yorulan döyüşçüləri təzə qüvvələrlə əvəz etməyə imkan verirdi. Bu üsul uzun döyüşlərdə legionların dözümlülüyünü artırır, rəqib tədricən yorulduqca Roma ordusunun təzyiqi davam etdirməsinə şərait yaradırdı.
Tibbi xidmət də canlı qüvvənin qorunmasına kömək edirdi. Legionlarda yaralılar üçün tibbi dəstələr və səhra xəstəxanaları fəaliyyət göstərirdi. Həkimlər və köməkçilər əsgərləri müalicə edir, onların mümkün qədər tez xidmətə qayıtmasına çalışırdılar. Yunan təbabətinin təcrübəsi Roma tibbinə təsir göstərmişdi.
Orduda fərqlənən əsgərlər daha yüksək vəzifələrə yüksələ, təcrübə və nüfuz qazana bilirdilər. Senturionlar əsgərlərin hazırlığına, intizamına və döyüş fəaliyyətinə nəzarət edirdilər. Legionun rəhbərliyində leqat, maliyyə və ərzaq məsələlərinə nəzarət edən kvestor, habelə hərbi tribunlar da rol oynayırdı.
Contubernium adlanan kiçik qrup, adətən, səkkiz legionerdən ibarət olurdu. Əsgərlər eyni çadırda yaşayır, yeməklərini bölüşür və tapşırıqları birlikdə yerinə yetirirdilər. Birgə yürüşlər və döyüşlər onların arasında qarşılıqlı etibar və məsuliyyəti möhkəmləndirirdi. Qənimətin müəyyən hissəsi xəzinəyə ayrılır, qalanı isə qaydalara uyğun əsgərlər arasında bölüşdürülürdü.
Eramızdan əvvəl II əsrin sonu və I əsrin əvvəllərində Roma bir neçə istiqamətdə müharibə aparırdı. Şimali Afrikada Yuqurta, İberiya yarımadasında luzitanlar, Alp bölgəsində kimvrlər və tevtonlar, Kiçik Asiyada isə Mitridatla qarşıdurmalar davam edirdi. Roma, həmçinin İtaliyadakı müttəfiqləri ilə eramızdan əvvəl 91–88-ci illərdə Müttəfiqlər müharibəsinə girdi.
Շարունակական döyüşlər ordunun insan ehtiyatını tükəndirirdi. Kimvrlər və tevtonlarla savaşlarda Roma ağır itkilər verdi. Fəthlərdən sonra torpaqların iri mülkiyyətçilərin əlində cəmləşməsi və kəndlilərin uzun müddət təsərrüfatlarından uzaq qalması da köhnə hərbi modelə təsir göstərdi. Bəzi kəndlilər yürüşlərdən qayıdanda torpaqlarını itirmiş olurdu.
Bu şəraitdə Qay Mariyin adı ilə bağlı islahatlar həyata keçirildi. Mülksüz vətəndaşların, yəni proletarların orduya qəbuluna geniş imkan yaradıldı, silah və təchizat daha sistemli qaydada təşkil olundu. Ordunun sosial bazası böyüdü və hərbi xidmət getdikcə peşəkar xarakter aldı.
Manipulyar quruluşu tədricən kohort sistemi əvəz etdi. Klassik legion, bir qayda olaraq, on kohortdan təşkil olunur, hər kohort isə bir neçə senturiyadan ibarət olurdu. Bu quruluş qüvvələrin idarə olunmasını və döyüş zamanı əlaqələndirilməsini asanlaşdırdı. Vexillatio adlanan dəstələr isə legionlardan ayrılaraq konkret əməliyyatlara göndərilir, piyada və süvari qüvvələri ilə müstəqil tapşırıqlar yerinə yetirirdi.
Mariyin islahatlarından sonra əsgərlik qısamüddətli çağırışdan uzunmüddətli xidmətə doğru dəyişdi. Legionerlər illərlə xidmət edir, müntəzəm hazırlıq keçərək yürüş, silah istifadəsi, düşərgə qurulması və müxtəlif döyüş taktikalarını öyrənirdilər. Roma ordusunun gücü nəticədə dövlət resurslarını, nizam-intizamı və peşəkar hazırlığı bir sistemdə birləşdirə bilməsində idi.
