QafqazNews Habertürk-ə istinadən xəbər verir ki, ABŞ ilə İran arasında savaşı sona çatdırmağa yönəlmiş diplomatik təşəbbüslər yeni mərhələyə daxil olub və Vaşinqton rəhbərliyi Təhra ilə birbaşa müzakirə seçimini yenidən gündəmə gətirib.
Mənbələrin xəbərinə görə, Prezident Donald Trump İran üzrə məsələdə Vitse‑Prezident JD Vance‑ə daha geniş səlahiyyətlər verməyə hazırlaşır və İran Milli Təhlükəsizlik Yüksək Şurası Baş Katibi Muhsin Rızai ilə mümkün bir görüş gündəmdədir. ABŞ diplomatları Trump‑ın son günlərdə yaxın əməkdaşlarına və bəzi xarici tərəfdaşlara Vance‑in danışıqlarda önəmli rol oynamasına müsbət yanaşdığını bildirdiyini xəbər veriblər.
Hazırlıqlar hələ ilkin mərhələdədir və iki ölkə arasında dərhal birbaşa görüşün keçiriləcəyinə dair hələ konkret qərar yoxdur. Vaşinqtonun diplomatik təşəbbüsü, İranla müharibənin ABŞ daxilində Respublikaçılar üçün artan siyasi xərcə çevrilməsi və tərəflərin hərbi vasitələrlə qəti nəticə əldə edə bilməməsi fonunda yeni çıxış yolu axtarışının göstəricisi kimi qiymətləndirilir.
Amerika mənbələrinin bildirdiyinə görə, Vance oktyabr ayında Muhsin Rızaiyə birbaşa görüş təklif edən mesaj göndərib, amma indiyədək görüş üçün tarix razılaşdırılmayıb. Vaşinqtonla Təhra regional vasitəçilər və müttəfiq ölkələr üzərindən əlaqələri davam etdirir; İran Xarici İşlər Naziri Abbas Arakçi isə çərşənbə axşamı bildirib ki, Vance ilə Rızai arasında planlaşdırılmış görüş yoxdur.
Bu açıqlama ABŞ‑ın danışıqlara dair siqnallarına baxmayaraq Təhra tərəfindən hələ siyasi razılığın verilmədiyini göstərir. İranın ehtiyatlı mövqeyində əvvəlki danışıqların ABŞ və İsrail hücumları ilə pozulmasının yaratdığı etibar problemi əsas rol oynayır.
Beyaz Sarayda İran siyasətinin mərkəzinin Vance tərəfinə keçdiyi, bu dəyişimin Trump adminstrasiyasının xarici siyasət heyətinin vəzifə bölgüsünü yenidən formalaşdırdığı vurğulanır. Daha əvvəl İran və Ukrayna məsələlərində fəal olan Steve Witkoff və Jared Kushner‑in Rusiya‑Ukrayna münaqişəsinin həllinə yönəlməsi Vance‑in Təhra ilə təmaslarda daha çox önə çıxmasına səbəb olub.
Lakin bu təyinat Vitse‑Prezident üçün siyasi risklər də daşıyır. İranın nüvə proqramı, sanksiyalar və Hürmüz Boğazı məsələlərində güzəştə getməməsi halında diplomatik uğursuzluğun məsuliyyəti Vance‑in üzərinə düşə bilər. Əksinə, münaqişənin sona çatmasını təmin edəcək razılaşma onun ABŞ siyasətində möhkəmlənməsinə və 2028 prezident seçkilərinə qədər xarici siyasətdə əhəmiyyətli nailiyyətə çevrilməsinə şərait yarada bilər.
Vaşinqtonun diplomatiyaya yönəlməsində ABŞ daxili siyasətindəki hadisələrin də rolu var. Noyabr ayındakı aralıq seçkilərdə Respublikaçıların məğlubiyyəti sonrası Vance müharibənin seçici dəstəyinin azalmasında rol oynadığını vurğulayan əsas şəxslərdən biri oldu. Trump bu qiymətləndirməni anladığını bildirib, lakin İranla müharibə qərarı götürmə mövqeyini tam dəyişməyəcəyini söyləyib. ABŞ mənbələri Trump‑ın iyunda Vance ilə hazırlanmış razılaşmanı tənqid etdiyini iddia ediblər; Beyaz Saray isə bu iddiaları rədd edərək danışıqlar heyətinin yaxşı niyyətlə hərəkət etdiyini söyləyib.
Birbaşa görüşlər başlaması halında Qətərin paytaxtı Doha danışıqlara ev sahibliyi edə biləcək ən güclü variantlardan biri kimi göstərilir. Beyaz Sarayın Türkiyəni ev sahibliyi üçün təklif etdiyi, lakin Təhra‑nın bunu rədd etdiyi bildirilir. Kəşfiyyat əlaqələri vasitəsilə İstanbul da görüş yeri kimi üç dəfə gündəmə gəlib.
Müzakirələrdə İranın özü ilə yanaşı başqa Yaxın Şərq məsələlərinin də müzakirə ediləcəyi nəzərdə tutulduğundan, ABŞ‑ın Ankaradakı səfiri Tom Barrack‑ın toplantıda iştirak etməsinin təklif olunduğu, lakin bunun da Təhra tərəfindən rədd edildiyi qeyd edilir.
İstanbul və Barrack təkliflərinin rədd edilməsindən sonra Beyaz Saray alternativlər üzərində işləri sürətləndirib. ABŞ‑ın Vitse‑Prezidenti JD Vance‑in bazar ertəsi səhər Qətər Baş Naziri ilə keçirdiyi görüşdən sonra, hər iki şəxsin Prezident Donald Trump və digər yüksək səviyyəli ABŞ rəsmiləri ilə Beyaz Sarayda bir araya gəlməsi, Dohanın vasitəçilik roluna dair ümidləri artırıb. Trump görüşü çox müsbət qiymətləndirib və Qətərin həm ABŞ ilə güclü təhlükəsizlik əlaqələrinə sahib olması, həm də İranla əlaqə kanallarını saxlaması onu mümkün razılaşmanın hazırlanmasında önəmli oyunçu edir.
Doha da daxil olmaqla potensial görüş məkanlarının tarix və iştirakçı səviyyəsi hələ də təsdiqlənməyib. İran rəhbərliyi müzakirələrə yenidən başlamazdan əvvəl Vaşinqtonun hərbi və iqtisadi təzyiq vasitələrini yüngülləşdirməsini tələb edir. Təhra əsas tələbləri kimi ABŞ‑ın dəniz blokadasını aradan qaldırmasını, xaricdə dondurulmuş İran aktivlərinin azad edilməsini və neft ixracına dair sanksiyaların yumşaldılmasını göstərir.
İranlı rəsmilər ABŞ‑ın aralıq seçkilərdəki itkilərini daha geniş güzəştlər qoparmaq üçün diplomatik imkan kimi qiymətləndirə bilərlər. Lakin ABŞ Dövlət Katibi Marko Rubio İranın tələblərini real hesab etmədiyini, sanksiyaların qarşılıqsız ləğv edilməyəcəyini deyib və Təhra mövqeyini dəyişərsə Vaşinqtonun danışıqlara hazır olduğunu bildirib.
Görüşlərin gedişində təklif olunan diqqət çəkən sxemlərdən biri qarşılıqlı və mərhələli addımlarla hərbi gərginliyi azaltmaqdır. Vasitəçilər ABŞ‑ın uçak gəmisini İran sahillərindən daha uzağa çəkməsini və İran limanlarına tətbiq olunan dəniz blokadasının qismən yumşaldılmasını nəzərdən keçirir. Buna qarşılıq olaraq Təhra Hürmüz Boğazı vasitəsilə 25 neft tankerinin keçirilməsinə icazə verməyi təklif edə bilər. Bu formul hələ razılaşmaya çevrilməyib, lakin məqsəd hərbi toqquşma riskini azaltmaq və enerji daşınmasında məhdud normallaşma təmin etməkdir.
Hürmüz Boğazı‑nın qlobal enerji ticarətində strateji rolu nəzərə alınaraq, tanker keçirilməsi haqda razılıq yalnız ABŞ‑İran münasibətlərinə yox, beynəlxalq neft bazarlarına da təsir göstərə bilər.
Vaşinqtondan gələn müzakirə siqnallarına baxmayaraq, İran Milli Təhlükəsizlik Yüksək Şurası Baş Katibi Muhsin Rızai‑nin son açıqlamaları Təhra‑nın əsas təhlükəsizlik tələblərindən geri addım atmağa hazır olmadığını göstərir. Rızai mümkün görüşləri tənqid edib və mövcud şərtlərdə aparılacaq təmasları göstərməlik danışıqlar kimi xarakterizə edib. O, İranın zənginləşdirilmiş nüvə maddəsinin ən kiçik bir hissəsinin belə ölkə xaricinə çıxarılmayacağını vurğulayıb ki, bu da nüvə məsələsinin yeni diplomatik prosesin ən çətin müzakirə sahəsi olaraq qalacağını təsdiqləyir.
İran diplomatları yaxın müddətdə razılaşma şübhələrini qoruyur və Trump administrasiyasının yenidən hərbi əməliyyat başlada biləcəyinə dair ehtimal Təhra qərar qəbul edənlər tərəfindən ciddi risk kimi qiymətləndirilir. Keçmiş danışıqların hərbi hücumlarla yarımçıq qalması genişmiqyaslı strateji güzəştlərin öncədən təmin olunmadan həyata keçirilməsini çətinləşdirir.
Vaşinqtonla Təhra arasında diplomatik həll imkanı artsa da, Trump‑ın hərbi seçimi tamamilə gündəmdən çıxarmaması danışıqların gələcəkdəki nəticəsinə dair qeyri‑müəyyənliyi saxlayır. Prezident bazar ertəsi keçirdiyi açıqlamada İranla razılığa gəlməyi ümid etdiyini bildirərək, bölgəyə yeni bir uçak gəmisinin göndəriləcəyini və amerikalı qüvvələrin lazım gəldikdə hərəkətə keçməyə hazır olduğunu bildirib.
İyun ayında İsveçrədə Vance‑in rəhbərliyi ilə aparılan danışıqlar müvəqqəti atəşkəs və bir razılaşma ilə yekunlaşmışdı, lakin İranın nüvə proqramının məhdudlaşdırılması və Hürmüz Boğazı‑ndakı dəniz trafikinin təminatı üzrə bağlayıcı öhdəliklər əldə edilməmişdi. İndi Vaşinqton üçün əsas məsələ hərbi təzyiqi davam etdirərkən Təhra‑nı danışıqlar masasına cəlb etmək; İran üçün isə sanksiyalar və blokada yumşaldılmadan strateji güzəştlər verməməkdir. Vance ilə Rızai arasında baş tutacaq hər hansı görüş münaqişənin sona çatması üçün yeni diplomatik qapı aça bilər.
Buna baxmayaraq, tərəflərin nüvə fəaliyyəti, iqtisadi sanksiyalar və regional təhlükəsizlik mövzusunda möhkəm mövqeləri nəzərə alındıqda, birbaşa görüşlərin başlanması özbaşına dayanıqlı bir razılığa çatılacağını təmin etmir.
