QafqazNews Konkret.az-a istinadən xəbər verir ki, “məvali” anlayışı İslam tarixində ərəb və qeyri-ərəb müsəlmanlar arasındakı münasibətlərə, xüsusilə Əməvilər dövründəki sosial və siyasi ayrı-seçkiliyə təsir göstərib.
Ərəb dilində “məvla” sözünün cəmi olan “məvali” tarixi şəraitdən asılı olaraq himayədar, müttəfiq, himayə olunan şəxs və ya azad edilmiş qul mənasında işlənib. İslamın ilk çağlarında, qeyri-ərəb xalqlarının dini qəbul etməsinin genişlənməsi ilə termin daha geniş ictimai məna qazanıb.
Əməvilər hakimiyyəti illərində ərəb mənşəli müsəlmanlarla sonradan İslamı qəbul edən digər xalqların nümayəndələri eyni münasibətlə qarşılaşmırdı. Məvalilər bəzi hallarda vergilər, dövlət vəzifələri, hərbi xidmət və cəmiyyətdə tutduqları mövqe baxımından ayrı-seçkiliyə məruz qalırdılar. Ayrı-ayrı bölgələrdə müsəlmanlığı qəbul etmələrinə baxmayaraq, əvvəlki vergi öhdəliklərinin qüvvədə saxlanılması narazılığa yol açırdı.
Belə münasibətlər ərəb mənşəli müsəlmanların nüfuzunu qorumağa çalışan ictimai-siyasi quruluşu möhkəmləndirirdi. Bununla belə, məvalilərin hüquqi vəziyyəti xilafətin hər yerində eyni olmayıb. Onların əmlakının və ailə üzvlərinin ərəblər üçün halal sayıldığına dair ümumi iddiaları təsdiqlənmiş tarixi fakt kimi təqdim etmək doğru deyil.
İslamda insanların milli mənsubiyyətə görə deyil, təqva və əməllərinə əsasən qiymətləndirilməsi əsas prinsiplərdəndir. Buna rəğmən, xilafətin siyasi tarixində bu prinsipə uyğun olmayan hallar da yaşanıb. Əməvilər dövründə ərəblərin üstün mövqedə tutulması iranlılar, türklər, bərbərlər və digər xalqların nümayəndələri arasında narazılıq doğurub; onların bir qismi özünü xilafətdə bərabərhüquqlu hiss etmirdi.
Türklərin İslamı geniş şəkildə qəbul etməsi uzun müddətə yayılan proses olub. Bu, əsasən VIII–X əsrlərdə, xüsusilə Qaraxanlılar dövründə sürətlənib. 934-cü ili bütün türk xalqlarının müsəlmanlaşdığı tarix saymaq əsaslı deyil: müxtəlif türk toplumları dini ayrı-ayrı zamanlarda və coğrafiyalarda qəbul ediblər.
Ərəb olmayan müsəlmanların hüquqları mövzusunda adı çəkilən mühüm şəxsiyyətlərdən biri Hənəfi məzhəbinin banisi İmam Əbu Hənifədir (699–767). O, ərəb mənşəli deyildi və hüquqi baxışlarında müsəlmanların etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq dini hüquqlarının qorunmasına önəm verirdi. Hənəfi fiqhinin yayılması qeyri-ərəb müsəlmanların dini və ictimai həyata qoşulmasına dəstək olub.
Türk xalqlarının əksəriyyətinin sonrakı dövrlərdə Hənəfi məzhəbini qəbul etməsi diqqətəlayiq tarixi məqamdır. Lakin bu seçimi təkcə məvali ənənəsinə qarşı etirazla izah etmək olmaz: siyasi, coğrafi, elmi və dini amillər də məzhəbin yayılmasında rol oynayıb.
Qeyri-ərəb müsəlmanların üzləşdiyi problem Abbasilər dönəmində də tam aradan qalxmayıb. Hakimiyyət dəyişikliyindən sonra fars mənşəli əyanların və hərbi-siyasi təbəqənin təsiri artsa da, etnik və siyasi rəqabət davam edib.
XI əsrdə Səlcuq türklərinin xilafət tarixindəki fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sultan Tuğrul bəy 1055-ci ildə Bağdada daxil olaraq Abbasi xəlifəsinin siyasi hakimiyyətinin qorunmasında mühüm rol oynayıb. Bu hadisə Səlcuqların İslam dünyasında güclü siyasi qüvvəyə çevrilməsinin ilkin mərhələlərindən sayılır.
Tuğrul bəyin xəlifə ilə əlaqələri və xəlifənin qızı ilə evliliyi orta əsr Şərq tarixinin diqqət çəkən hadisələrindəndir. Bu münasibətləri yalnız onun türk mənşəli olması ilə bağlı ayrı-seçkilik kimi izah etmək mürəkkəb siyasi mənzərəni nəzərə almamaq olardı.
Ərəb-türk münasibətlərində ziddiyyətlərin çox müzakirə olunan nümunələrindən biri Birinci Dünya müharibəsi dövründə Osmanlıya qarşı ərəb üsyanıdır. 1916-cı ildə Məkkə şərifi Hüseyn ibn Əli üsyana rəhbərlik edib. İstanbulda doğulan Hüseyn ibn Əli Haşimi nəslindən olduğu üçün Məkkə şərifi vəzifəsini daşıyırdı.
Üsyanın səbəbləri arasında Britaniyanın siyasi və hərbi dəstəyi, müharibə nəticəsində Osmanlının zəifləməsi, ərəb millətçiliyinin yüksəlişi və bölgədə hakimiyyət uğrunda mübarizə yer alırdı. Bəzi şərhlərdə hadisə ərəb siyasi elitasının türk hakimiyyətinə münasibəti və məvali düşüncəsinin davamı kimi təqdim olunsa da, üsyanı təkcə bu amillə izah etmək mümkün deyil. Geosiyasi maraqlar, müstəmləkəçilik siyasəti və Osmanlı dövlətinin daxili çətinlikləri də təsir göstərib.
Məvali anlayışı müasir ərəb-türk münasibətləri müzakirələrində də yada salınan tarixi terminlərdəndir. Bəzi müəlliflər Türkiyəyə qarşı müəyyən ərəb dairələrində görünən mənfi münasibətin tarixi köklərini ayrı-seçkilik ənənəsində axtarırlar.
2020-ci ilin martında Səudiyyə Ərəbistanında türklərin “məvali” adlandırıldığı və İslamı təmsil edə bilməyəcəkləri barədə fətva verildiyi iddiası da müzakirələrdə səslənib. Etibarlı ilkin mənbələr belə bir fətvanın mövcudluğunu və məzmununu təsdiqləmədikcə, iddianı təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim etmək olmaz.
Səudiyyə Ərəbistanının regional siyasətini, Türkiyə ilə rəqabətini və Yunanıstanla əməkdaşlığını yalnız məvali anlayışı ilə bağlamaq da düzgün deyil. Müasir dövlətlərarası münasibətlərə geosiyasi maraqlar, təhlükəsizlik və iqtisadi rəqabət kimi daha mürəkkəb amillər təsir edir.
Beləliklə, məvali anlayışı İslam tarixində etnik mənsubiyyət əsasında yaranan sosial ayrı-seçkiliyin nümunələrindən biridir. Bərabərlik prinsipinə baxmayaraq, müxtəlif dövrlərdə ərəb mənşəli müsəlmanların üstün mövqeyini qorumağa çalışan siyasi dairələr olub və bu ziddiyyətlər ərəb-türk münasibətlərində müəyyən izlər qoyub.
Tarixi hadisələrə yanaşarkən ərəbləri və türkləri vahid siyasi və ideoloji mövqeyi olan toplumlar kimi təqdim etmək olmaz. Bu xalqların münasibətləri əsrlər boyunca həm qarşıdurmaları, həm də ittifaqları, ortaq dövlətçilik və mədəniyyət təcrübələrini əhatə edib.