QafqazNews Demokrat.az-a istinadən xəbər verir ki, Çinin Şəncjen şəhərində Donald Tramp, Vladimir Putin və Si Szinpinin iştirakı ilə keçirilən görüşün əhəmiyyəti onun rəsmi gündəliyindən daha geniş məna daşıyır. Üç liderin eyni masaya əyləşməsi yalnız diplomatik münasibətlərə deyil, gələcək illərdə dünyadakı güc bölgüsünə də təsir edə biləcək proses kimi qiymətləndirilir. İqtisadiyyat, texnologiya, enerji ehtiyatları və hərbi imkanlar üzərində nəzarət beynəlxalq nizamın necə formalaşacağını müəyyən edən amillər sırasındadır.

Zirvədə nüvə silahları, İran, müharibələr və qlobal təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirəsi gözlənilir. Bununla yanaşı, bu mövzular ətrafında ABŞ, Çin və Rusiyanın maraqlarının necə uzlaşacağı və rəqabətin hansı həddə qədər davam edəcəyi də önəmlidir. Nəzarətdən çıxan qarşıdurma bütün tərəflərə zərər verə biləcəyindən, böyük dövlətlər rəqabətlə yanaşı müəyyən məsələlərdə anlaşma imkanlarını da nəzərdən keçirirlər.

Dövlətlərin qüdrəti artıq yalnız ordularının miqyası ilə ölçülmür. Texnologiya istehsalı, enerji mənbələrinə çıxış və təchizat zəncirlərinə nəzarət də hərbi potensial qədər əhəmiyyət kəsb edir. Məsələni sırf ABŞ-Çin rəqabəti kimi təqdim etmək düzgün olmaz: Rusiyanın hərbi və nüvə imkanları, enerji ehtiyatları, eləcə də Avrasiyadakı mövqeyi onu qlobal siyasətin vacib iştirakçısı edir.

Hazırkı rəqabətdə əsas hədəf rəqibi tamamilə aradan qaldırmaqdan daha çox, onun fəaliyyət imkanlarını məhdudlaşdırmaqdır. Bu baxımdan 1945-ci ildə keçirilmiş Yalta Konfransı yada düşür: həmin vaxt müharibənin qalibləri sonrakı siyasi quruluşu öz maraqlarına uyğun müəyyənləşdirmişdilər. İndiki şəraitdə bu modelin olduğu kimi təkrarlanması çətindir, çünki dünyada iştirakçıların sayı artıb və iqtisadiyyatlar bir-birinə daha sıx bağlanıb. Bununla belə, böyük dövlətlərin münasibətləri nizama salınarkən kiçik və orta ölkələrin maraqlarının nə dərəcədə nəzərə alınması sualı aktuallığını saxlayır.

Nüfuz dairələri getdikcə təkcə coğrafi sərhədlərlə deyil, texnoloji və iqtisadi asılılıqlarla da müəyyənləşir. İstifadə olunan texnologiya, enerji mənbələri, müdafiə sistemlərinin təchizatçısı və ticarət marşrutları dövlətlərin xarici siyasət seçimlərinə təsir göstərir. Kağız üzərində müstəqil görünən ölkənin əsas ehtiyacları başqa dövlətlərin nəzarətindəki sistemlərdən asılıdırsa, qərarvermə imkanları da bu çərçivədə darala bilər.

Qabaqcıl çiplər, süni intellekt, məlumat mərkəzləri, peyk sistemləri və rabitə infrastrukturu gələcəyin iqtisadi və hərbi üstünlüyündə mühüm rol oynayacaq. ABŞ Çinə qarşı məhdudiyyətlər tətbiq edir, Çin isə xarici asılılığını azaltmaq üçün böyük investisiyalar yatırır. Batareyalar, elektron komponentlər və enerji saxlama sistemləri də strateji əhəmiyyət qazanıb: zəruri xammal və texnologiyaya sahib tərəf bunlardan siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə edə bilər.

Sanksiyalar, ixrac məhdudiyyətləri, texnologiyaya çıxışın əngəllənməsi və maliyyə sistemindən kənarlaşdırma hərbi qüvvə göndərmədən də ölkənin iqtisadi fəaliyyətini çətinləşdirə bilər. Rusiya Çinin iqtisadi imkanlarına və ya ABŞ-nin maliyyə şəbəkəsinə malik olmasa da, hərbi gücü, nüvə silahları, enerji ehtiyatları və Avrasiyadakı mövqeyi ilə təsir imkanlarını qoruyur. Moskva ilə Pekinin yaxınlaşması da maraqların hər zaman üst-üstə düşəcəyi anlamına gəlmir.

Vaşinqton iki böyük güclə uzun müddət rəqabət aparmağın xərcini hesablayır. Pekin isə iqtisadi inkişafı davam etdirməklə yanaşı, Tayvan və Cənubi Çin dənizindəki təzyiqləri azaltmağa, uzunmüddətli perspektivdə mövqeyini gücləndirməyə çalışır.

Orta Şərqin əhəmiyyəti neft və qazla məhdudlaşmır. Nəqliyyat xətləri, limanlar və Hürmüz, Bab əl-Məndəb, Süveyş kimi boğazlar qlobal tarazlıqlara təsir edir. İranla bağlı məsələlər və Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, İsrail kimi regional aktorların məqsədləri də bu prosesin tərkib hissəsidir. Bölgənin xaricdən müəyyən edilən güc bölgüsünə sakit şəkildə uyğunlaşacağı gözlənilmir.

Türkiyə üçün əsas məsələ dəyişən vəziyyəti milli maraqlar baxımından dəyərləndirmək və qərarvermə sərbəstliyini saxlamaqdır. Qara dəniz, Qafqazlar, Orta Şərq və Şərqi Aralıq dənizindəki hadisələr Ankaranın təhlükəsizlik prioritetlərinə birbaşa təsir edir. Enerji və texnologiya sahələrində xarici asılılığın azaldılması, müdafiə sənayesində irəliləyiş coğrafi mövqeyi real gücə çevirə bilər.

Yeni dünya nizamının yalnız üç liderin qərarları ilə qurulacağını düşünmək yanlış olardı. Gələcəkdə əsas mübarizələrdən biri ölkələrin öz qərarlarını müstəqil vermək imkanını qoruması olacaq. Həlledici amil təkcə ərazi böyüklüyü deyil, başqa dövlətlərin seçimlərinə təsir etmək gücüdür.