QafqazNews Konkret.az-a istinadən xəbər verir ki, Birinci Dünya müharibəsi dövründə amerikalı mühəndis Albert Bekon Pratt qoruyucu dəbilqəyə tapança yerləşdirməyi nəzərdə tutan qurğunun patentini alıb. 1916-cı ildə irəli sürülən layihənin məqsədi əsgərin təhlükə hiss etdiyi istiqamətə başını çevirməsi ilə silahı hədəfə yönəltmək idi.

Pratt hesab edirdi ki, bu üsul döyüşçünü silahı qaldırmaq və ayrıca nişan almaq üçün sərf olunan vaxtdan azad edə bilər. Xüsusilə gecə səngərlərinə qəfil hücumlar zamanı başın hərəkəti ilə hədəfə tuşlanmaq üstünlük yarada bilərdi.

İxtira əlləri də sərbəst saxlamağa hesablanmışdı. Birinci Dünya müharibəsinin mövqe döyüşlərində əsgərlər silah və müxtəlif avadanlıqlarla məşğul olurdu. Dəbilqəyə bərkidilən silahdan istehkamçıların, rabitəçilərin, artilleriyaçıların və sürücülərin istifadə edə biləcəyi düşünülürdü.

Layihədə qeyri-adi məişət funksiyası da vardı: dəbilqənin üst hissəsi açılıb-bağlanır, lüləni qoruyan örtük isə dayaq kimi işləyirdi. Dəbilqəni tərsinə çevirməklə onu tonqal üzərində yemək bişirmək üçün qazan kimi istifadə etmək mümkün idi.

Qurğu adi birtək atəşli tapança deyil, sərbəst qapaq prinsipi ilə işləyən kompakt yarımavtomatik silah kimi hazırlanmışdı. Atəşdən sonra giliz yan dəlikdən çıxır, növbəti patron avtomatik lüləyə ötürülürdü. Ölçünü kiçik saxlamaq üçün hissələr üfüqi yerləşdirilmişdi: lülə ortada, tətik mexanizmi solda, səkkiz patronlu dəyişdirilən daraq isə sağda idi.

Atəşi əllə deyil, pnevmatik üsulla idarə etmək nəzərdə tutulmuşdu. Əsgər elastik borunun armudşəkilli ucunu ağzına alıb kəskin üfürürdü. Hava təzyiqi membranı, membran isə metal çubuğu hərəkətə gətirərək tətiki işə salırdı. Atəşdən sonra təzyiq azalır, mexanizm əvvəlki vəziyyətinə dönür və geri təpmə növbəti patronun lüləyə verilməsini təmin edirdi.

Bu quruluşun döyüş şəraitində təhlükəsizliyi şübhə doğururdu. Qışqırıq və ya qeyri-ixtiyari nəfəs hərəkəti silahı təsadüfən işə sala, yaxınlıqdakı döyüş yoldaşını təhlükəyə ata bilərdi. Baş və boyuna ötürülən geri təpmə fəqərələrin zədələnməsi və beyin silkələnməsi riski yaradırdı. Atəşin gurultusu və lülədən çıxan alov isə atıcının üzünə çox yaxın olurdu.

Başın çevrilməsi ilə hədəfə yönəlmək mümkün olsa da, dəqiq atəş açmaq çətin idi. Qurğu yalnız səngərdə bir neçə addımlıq məsafədə qəfil qarşıdurma üçün yararlı ola bilərdi; orta və uzaq məsafələrdə dəqiqlik gözlənilmirdi.

Pratt geri təpməni azaltmaq üçün silah mexanizmini dəbilqəyə bərkidilmiş istiqamətləndirici yivlər boyunca geriyə hərəkət edəcək şəkildə qurmuşdu. Güclü yay enerjinin bir hissəsini udmalı və qurğunu ilkin mövqeyinə qaytarmalı idi. Mühəndis həmçinin güclü tüfəng patronları əvəzinə nisbətən zəif .38 kalibrli tapança patronlarından istifadəni planlaşdırmışdı.

Patent sənədlərində avtomatik doldurma, gilizin çıxarılması, pnevmatik idarəetmə və qaytarıcı yay kimi mexanizmlər ətraflı təsvir olunsa da, layihə insan fiziologiyasının və döyüş şəraitinin tələblərini yetərincə nəzərə almamışdı. ABŞ ordusu ixtiraya maraq göstərmədi, onu hərbi tətbiq üçün perspektivli saymadı və sınaqlara buraxmadı.

Buna baxmayaraq, ideya sonradan yenidən yoxlanıldı. Discovery telekanalının “Dünyanı sarsıdan ixtiralar” (Inventions That Shook the World) proqramının 1910-cu illərə həsr olunan buraxılışı üçün mühəndis və silah ustalarından ibarət qrup 1916-cı il patentinin çertyojları əsasında işlək prototip hazırladı.

Əvvəlcə geri təpmənin dəbilqəyə və boyun nahiyəsinə təsirini ölçmək üçün sensorlarla təchiz olunmuş ballistik manekendən istifadə edildi. Daha sonra könüllü prototip dəbilqəni taxdı və boruya üfürməklə hədəfə atəş açdı.

Sınaq göstərdi ki, başı çevirməklə silahı hədəfə yönəltmək və nəfəs vasitəsilə atəş açmaq mümkündür; güllələr hədəfə dəydi. Bununla belə, yaylı sistem zəif patronların geri təpməsini yalnız qismən azaldırdı. Hər atəşdə baş geriyə kəskin hərəkət edir, güclü səs və alov yaranırdı.

Beləliklə, Prattın qurğusu işlək olsa da, döyüş üçün yararlı hesab edilmədi. Dəbilqə-tapança mühəndislik baxımından maraqlı layihə olaraq qaldı, lakin texniki cəhətdən işləməsi onun real hərbi şəraitdə effektiv olacağını göstərmədi.