QafqazNews Bakupost.az-a istinadən xəbər verir ki, Azərbaycanda əmək münasibətlərini tənzimləyən qaydaların yenilənməsi təklif olunur. Dəyişikliklər minimum saatlıq əməkhaqqı, əməkhaqqının elektron ödənilməsi və məzuniyyət hüququ ilə bağlıdır. Layihə hazırda Milli Məclisdə müzakirə edilir.
Əmək hüququ üzrə ekspert Etibar Qarayev bildirib ki, təkliflər minimum əməkhaqqı təminatını gücləndirməyə, ödənişləri şəffaflaşdırmağa və işçilərin məzuniyyətdən faktiki yararlanmasını qorumağa yönəlib. Onun fikrincə, yeni qaydalar işəgötürənlərə əməkhaqqı hesablamalarını, ödənişləri və işçi qüvvəsinin planlaşdırılmasını daha aydın əsaslarla təşkil etməyə də kömək edə bilər.
Qarayev vurğulayıb ki, söhbət qüvvədə olan qanunlardan deyil, qanun layihəsindən gedir. Sənəd Milli Məclisin 2026-cı il noyabrın 17-də keçirilən iclasında birinci oxunuşda qəbul edilib.
Layihəyə əsasən, Əmək Məcəlləsinin 154-cü maddəsinə təklif olunan əlavələr qısamüddətli və natamam iş rejimlərində ayrıca minimum ödəniş təminatı müəyyənləşdirir. Təsdiqlənəcək iqtisadi fəaliyyət sahələrində bir aydan az müddətə müqavilə bağlandıqda saatlıq ödəniş tətbiq ediləcək. Həftəlik iş vaxtı 20 saat və ya daha az olduqda da saatlıq əməkhaqqının nəzərdə tutulması təklif edilir; bu halda mətn tətbiqi konkret fəaliyyət sahələrinin siyahısı ilə məhdudlaşdırmır. Büdcədən maliyyələşən müəssisələrdə isə saatlıq sistem müvafiq əməkhaqqı qaydalarında əksini tapmalıdır.
155-ci maddəyə təklif olunan düzəlişlər minimum saatlıq əməkhaqqının minimum aylıq əməkhaqqı əsasında hesablanan saatlıq tarifdən yüksək olmasını nəzərdə tutur. Layihədə məbləğ göstərilməyib. Ekspertin sözlərinə görə, bu, az saat işləyənlər və qısamüddətli müqavilə ilə çalışanlar üçün hər iş saatına minimum təminat yaradacaq, lakin aylıq gəlir işlənmiş saatların sayından asılı qalacaq. Buna görə dəyişiklik bütün işçilərin aylıq qazancının mütləq artacağı demək deyil.
Gündəlik iş müddəti bir saatdan az olduqda da ən azı minimum saatlıq əməkhaqqı ödənilməsi, natamam qalan növbəti saatın isə tam saat kimi hesablanması təklif olunur. Məsələn, 2 saat 15 dəqiqə işləyən şəxsin vaxtı üç saat sayılacaq. Qarayev hesab edir ki, bu qayda tələbələr, ailə öhdəlikləri olan şəxslər və tam iş günü işləyə bilməyənlər üçün rəsmi məşğulluğa çıxışı asanlaşdıra bilər. İşəgötürənlər isə işin həcminə uyğun işçi cəlb edib xərclərini əvvəlcədən hesablaya bilərlər.
Saatlıq ödənişin düzgün tətbiqi faktiki iş vaxtının dəqiq uçotundan asılıdır. Ekspert xatırladıb ki, Əmək Məcəlləsinin 102-ci maddəsi işəgötürənlərdən iş vaxtını və artıq işlənmiş saatları qeydə almağı tələb edir. 94-cü maddəyə görə, natamam iş vaxtı işçinin əmək hüquqlarını azaltmır. Vaxtamuzd sistemdə qanunvericiliklə artıq iş sayılan hər saat üçün 165-ci maddədə göstərilən azı ikiqat tarif ödənişi də qüvvədə qalır.
Əməkhaqqının elektronlaşdırılması müqavilədəki məbləğlə işçiyə faktiki ödənən vəsait arasında izlənə bilən əlaqə yaratmağa hesablanıb. Nazirliyin açıqladığı mexanizm ödənişin yalnız rəsmiləşdirilməsini deyil, həyata keçirilməsini də elektron məlumatlar vasitəsilə izləməyə imkan verəcək. Bu, gecikmiş və natamam ödənişləri müəyyənləşdirməyi, əməkhaqqı ilə bağlı mübahisələrdə sübut təqdim etməyi asanlaşdıra bilər.
174-cü maddəyə təklif olunan dəyişikliklə əməkhaqqının işçinin müəyyən etdiyi hesaba köçürülməsi və bu köçürməyə görə onun xərc çəkməməsi nəzərdə tutulur. Qanunla icazə verilən nağd ödənişlərə dair müddəa isə saxlanılır. Buna görə dəyişiklik bütün nağd ödənişlərin ləğvi kimi başa düşülməməlidir. İşçinin əməkhaqqı və tutulmalar barədə məlumat almaq hüququ onsuz da mövcuddur; elektron əmək müqavilələrində bu məlumatların elektron kabinetdə təqdim edilməsi 173-cü maddənin 5-ci hissəsində göstərilib. Yenilik faktiki ödənişləri vahid sistemdə izləmək imkanlarının artırılmasıdır.
İşəgötürənlər baxımından elektron sistem hesabatların sadələşdirilməsinə, vergi və sosial sığorta məlumatlarının daha operativ hazırlanmasına, bəzi hesablamaların avtomatlaşdırılmasına xidmət edə bilər. Bununla belə, nəticə sistemin necə işləməsindən və tətbiq qaydalarından asılı olacaq.
Layihədə elektron informasiya sistemindəki texniki nasazlıqlar da nəzərə alınır. 172-ci maddənin “Qeyd” hissəsinə belə halların istisna sayılması təklif edilib. Bu, işəgötürənin təqsiri üzündən yaranan gecikmələrə görə nəzərdə tutulmuş gündəlik azı 1 faizlik ödənişə təsir göstərə bilər. Ekspertin bildirdiyinə görə, istisnanın tətbiqində gecikmənin işəgötürəndən asılı olmayan səbəblə baş verdiyi qiymətləndirilməlidir. Texniki problem əsas əməkhaqqının ödənilməsi borcunu aradan qaldırmır.
Əməkhaqqının tam rəsmiləşdirilməsi və sosial sığorta haqlarının düzgün ödənilməsi gələcək pensiya təminatı baxımından da əhəmiyyət daşıyır. “Əmək pensiyaları haqqında” Qanun pensiya kapitalını və sığorta hissəsini fərdi hesaba köçürülən sosial sığorta haqları ilə əlaqələndirir. Bu səbəbdən gizlədilmiş əməkhaqqının rəsmiləşdirilməsi pensiya təminatını yaxşılaşdıra bilər. Təkcə ödənişin elektron aparılması isə pensiyanın avtomatik artmasına səbəb olmur.
Məzuniyyətlə bağlı təklif iş münasibətləri davam etdiyi müddətdə 21 günlük minimum əmək məzuniyyətinin pul əvəzi ilə dəyişdirilməsini qadağan edir. İstifadə olunmayan və növbəti ilə keçirilməyən digər məzuniyyət günləri üçün işçinin yazılı müraciəti əsasında kompensasiya ödənə bilər. Məsələn, 30 gün məzuniyyət hüququ olan işçi 21 gündən istifadə etdikdən sonra qalan 9 günə görə göstərilən şərtlər daxilində kompensasiya ala bilər. Əmək müqaviləsinə xitam verilərkən istifadə olunmamış məzuniyyətin əvəzinin ödənilməsi qaydası dəyişmir.
Qarayev qeyd edib ki, bu yanaşma istirahət hüququnun məqsədinə, yəni işçinin sağlamlığını və əmək qabiliyyətini bərpa etməsi üçün vaxt ayrılmasına əsaslanır. Azərbaycanın ratifikasiya etdiyi BƏT-in 132 nömrəli Konvensiyasının 12-ci maddəsi minimum illik ödənişli məzuniyyətdən kompensasiya və ya başqa formada imtina barədə razılaşmaların qadağan edilməsini və ya etibarsız sayılmasını nəzərdə tutur. Məzuniyyətin işçinin razılığı ilə başqa vaxta keçirilməsi hazırkı qaydalarda da var; layihə bu halları sistemləşdirərək kompensasiya mexanizmi ilə əlaqələndirir. İşəgötürənlərin məzuniyyət qrafiklərini və işçilərin əvəzlənməsini daha diqqətlə planlaması lazım gələcək. 21 günlük minimuma dair yeni məhdudiyyət qanun qüvvəyə minənədək başa çatmış iş illərinə şamil edilməyəcək.
İşdən ayrılarkən istifadə olunmamış əlavə məzuniyyətə görə kompensasiya məsələsində Konstitusiya Məhkəməsinin 2026-cı il fevralın 18-də qəbul etdiyi qərar nəzərə alınmalıdır. Məhkəmənin mövqeyinə əsasən, Əmək Məcəlləsinin 115–117 və 118-1-ci maddələrində yer alan əlavə məzuniyyətlərə görə kompensasiyanı istisna edən müddəanın tətbiqi dayandırılıb. Təklif olunan layihə 144-cü maddəni bu qərara uyğunlaşdırır. Qərarın qüvvəyə minməsindən sonrakı xitam münasibətlərinə, habelə həmin vaxt məhkəmələrdə baxılan müvafiq işlərə aidiyyəti də nəzərə alınmalıdır.
İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 192.4-cü maddəsi əməkhaqqı, məzuniyyət haqqı, ezamiyyə xərcləri, müavinət və digər əmək ödənişlərinin qanuna uyğun verilməməsinə və ya natamam ödənilməsinə görə məsuliyyət müəyyən edir. 192.5-ci maddədə isə məzuniyyət hüququnun pozulması, məzuniyyətin verilməməsi və müəyyən edilmiş kompensasiyanın ödənməməsinə görə vəzifəli şəxslər üçün 1 500–2 000 manat cərimə nəzərdə tutulur.
Ekspertin qənaətinə görə, dəyişikliklərin nəticəsi onların tətbiq mexanizmlərindən asılı olacaq. İşlənmiş saatlar az göstərilərsə və ya işçi məzuniyyətdə rəsmiləşdirildiyi halda işlədilərsə, elektron sistem bu pozuntuları təkbaşına aradan qaldıra bilməz. Dürüst uçot, işçilərin məlumatlara çıxışı və effektiv nəzarət birlikdə təmin olunarsa, həm əmək hüquqlarının qorunması, həm də qaydalara əməl edən işəgötürənlər arasında ədalətli rəqabət güclənə bilər.
Layihənin hazırkı variantında saatlıq əməkhaqqı sisteminin 2027-ci il martın 1-dən, elektron ödəniş mexanizminin aprelin 1-dən, məzuniyyətlə bağlı qeyd olunan dəyişikliklərin isə qanunun dərc edildiyi gündən qüvvəyə minməsi nəzərdə tutulur. Bu tarixlər yekun qəbul olunacaq qanunla dəqiqləşdiriləcək.