QafqazNews Patrulaz.az-a istinadən xəbər verir ki, dünyada 5-17 yaş aralığında təxminən 138 milyon uşaq əmək fəaliyyətinə cəlb olunur. Beynəlxalq Əmək Təşkilatı (BƏT) və UNICEF-in 2025-ci ildə açıqladığı 2024-cü il üzrə qiymətləndirmədə onların 54 milyonunun sağlamlığına, təhlükəsizliyinə və inkişafına ciddi zərər vura biləcək işlərdə çalışdığı bildirilir.

Bu, dünyada hər 100 uşaqdan təxminən səkkizinin uşaq əməyi ilə üzləşməsi deməkdir. Təhlükəli şəraitdə işləyənlərin bir qismi isə 12 yaşına çatmayıb.

2020-ci illə müqayisədə 2024-cü ildə işləyən uşaqların sayı 22 milyondan artıq azalıb. Buna baxmayaraq, uşaq əməyinin bütün formalarını 2025-ci ilədək aradan qaldırmaq barədə beynəlxalq hədəfə yetişmək mümkün olmayıb.

Uşaqların böyük hissəsi hansı sahələrdə çalışır?

Uşaq əməyinin əsas payı sənaye deyil, kənd təsərrüfatının üzərinə düşür. BƏT və UNICEF-in göstəricilərinə əsasən, uşaqların 61 faizi bu sahədə, 27 faizi xidmət sektorunda, 13 faizi isə sənayedə işləyir.

Əkinçilik, heyvandarlıq və balıqçılıq kənd təsərrüfatına aid fəaliyyətlər sırasındadır. Xidmət sahəsində ev işləri, küçə ticarəti və müxtəlif qeyri-rəsmi məşğulluq formaları yayılıb. Sənayedə isə istehsalat, tikinti və mədənçilik uşaqlar üçün təhlükəli işlər hesab olunur.

Kənd təsərrüfatında çalışan uşaqlar ağır fiziki yüklə yanaşı, kimyəvi maddələrə, iti alətlərə, təhlükəli texnikaya və əlverişsiz hava şəraitinə məruz qala bilirlər.

Yoxsulluq və digər səbəblər

Ailə gəliri əsas ehtiyacları ödəmədikdə uşaqların da ev təsərrüfatının xərclərinə kömək etməsi tələb oluna bilər. Valideynlər bəzən bunu müvəqqəti həll kimi görsələr də, uşağın təhsili, sağlamlığı və gələcək imkanları bundan zərər çəkir.

Uşaq əməyinə yol açan amillər arasında keyfiyyətli təhsil almaq imkanlarının məhdudluğu, işsizlik, sosial müdafiənin zəifliyi, miqrasiya və ailələrin ağır sosial durumu da var.

Bu fəaliyyət hər zaman qeydə düşmür. Ailə təsərrüfatında ödənişsiz çalışan uşaqlar rəsmi işçi kimi qeydiyyata alınmaya, evlərdə və qeyri-rəsmi müəssisələrdə işləyənlərin vəziyyəti isə müəyyənləşdirilməyə bilər. Küçədə çalışan uşaqların əməyini izləmək də çətindir.

Qızlar ödənişsiz ev işlərinə və qayğı öhdəliklərinə daha çox cəlb oluna bildiyindən onların əməyi statistikada tam əksini tapmaya bilər.

Azərbaycandakı göstəricilər

ABŞ Əmək Nazirliyinin 2024-cü il hesabatında Azərbaycanda 5-14 yaşlı uşaqlar arasında işləyənlərin payı 9,2 faiz göstərilib. Kənd yerlərində bu rəqəm 15,4, şəhərlərdə isə 5,3 faizdir.

Sənəddə uşaqların kənd təsərrüfatında, o cümlədən pambıq yığımında, küçə ticarətində, avtomobillərin yuyulması və təmirində, eləcə də iaşə obyektləri, çay evləri və şadlıq evlərində işləməsi barədə məlumat verilib.

Hesabatda məcburi dilənçilik və insan alveri ilə bağlı kommersiya məqsədli cinsi istismar halları da qeyd olunub. Kənd yerləri üzrə göstərici şəhərlərdəkindən təxminən üç dəfə çoxdur. Bu rəqəmlər 2024-cü il hesabatında yer alan məlumatlardır və 2026-cı ildə aparılmış yeni ölçmə sayılmır.

Əmək qanunvericiliyində yaş məhdudiyyətləri

Azərbaycanın Əmək Məcəlləsinə görə, əmək müqaviləsi, bir qayda olaraq, 15 yaşdan bağlana bilər. 15-18 yaşlı şəxslər işlədikdə onların sağlamlığını, təhlükəsizliyini və təhsil hüququnu qorumaq üçün xüsusi tələblər tətbiq olunur.

18 yaşına çatmayanların ağır və zərərli şəraitdə, gecə klublarında, barlarda, kazinolarda, eləcə də sağlamlığa və mənəvi inkişafa zərər yetirə biləcək işlərdə çalışdırılması qadağandır. Qanunvericiliyin mövcudluğu isə pozuntuların avtomatik aradan qalxması demək deyil: qeyri-rəsmi məşğulluğu aşkar etmək və uşaqları qorumaq əsas məsələlər olaraq qalır.

ABŞ Əmək Nazirliyinin hesabatında əmək müfəttişlərinin iş yerlərində planlı və qəfil yoxlamalarını məhdudlaşdıran moratorium da çətinlik kimi göstərilib. Sənədə görə, bu məhdudiyyət uşaq əməyinə dair pozuntuların aşkar edilməsini çətinləşdirə bilər. Hesabatda moratoriumun 2026-cı il yanvarın 1-dək uzadıldığı bildirilir, lakin həmin tarixdən sonrakı vəziyyətə dair məlumat yoxdur.

Uşaq əməyinin uzunmüddətli təsirləri

Erkən yaşda ağır işlərə cəlb olunmaq uşağın fiziki sağlamlığı ilə yanaşı, psixoloji inkişafına və gələcəyinə də təsir edə bilər. Davamlı fiziki yüklənmə, təhlükəli şərait, istirahət və yuxunun pozulması sağlamlıq problemləri yarada bilər.

İşləmək məcburiyyətində qalan uşaqlar dərslərdən geri düşə və məktəbi yarımçıq tərk edə bilərlər. Bu isə gələcəkdə peşə seçimini və daha yaxşı iş tapmaq imkanlarını məhdudlaşdırır. Təhsildən kənarda qalmaq yoxsulluğun növbəti nəslə ötürülməsinə də zəmin yarada bilər.

Problemin qarşısının alınması üçün beynəlxalq təşkilatlar qadağa və cəzalarla kifayətlənməməyi tövsiyə edirlər. Aztəminatlı ailələrin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, valideynlər üçün layiqli iş imkanlarının artırılması və uşaqların keyfiyyətli təhsilə çıxışının təmin olunması vacib sayılır.

Bununla yanaşı, qeyri-rəsmi əmək bazarına nəzarətin artırılması, uşaqları istismar edən işəgötürənlərin məsuliyyətə cəlb edilməsi və risk altında olan uşaqlarla sosial işin təşkili zəruri tədbirlərdəndir. Uşaq əməyinin qarşısının alınmasında dövlət qurumları ilə yanaşı, cəmiyyətin də rolu var.