QafqazNews Baku.ws-a istinadən xəbər verir ki, 2021-2024-cü illərdə Ermənistan ərazisində aparılan sahə araşdırmaları zamanı Oğruca kəndində azərbaycanlı qəbiristanlığı, eləcə də XX əsrə aid iki türbənin dağıntıları qeydə alınıb. Qəbiristanlıqda bəzi məzar daşları salamat qalıb.

Oğruca haqqında material “Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Layihənin məqsədi yurdlarından didərgin düşmüş azərbaycanlıların doğma yaşayış məntəqələri barədə məlumatları gənc nəslə çatdırmaqdır. Təşəbbüs “AZfront” və Kuzari təxəllüsü ilə tanınan ukraynalı tarixçinin birgə işidir; əsasını “Yoxa çıxmış sivilizasiya - Gözə dəyməyən fəlakət” araşdırması təşkil edir.

2021-2024-cü illərdəki çöl tədqiqatları zamanı müasir Ermənistanın ərazisində azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı təxminən 600 kənd barədə foto və video materiallar toplanıb. Kəndlərin tarixi, əhalisi, qəbiristanlıqları, pirləri, məscidləri və digər türk mədəni-tarixi irs nümunələri barədə məlumatlar sistemləşdirilib. Hər yaşayış məntəqəsi üçün Azərbaycan, rus və ingilis dillərində video və tarixi qaynaqlara əsaslanan mətn hazırlanır; təqdimat kəndlər üzrə mərhələlərlə aparılır.

Mənbələrdə XIX əsr və XX əsrin ilk üçdəbirində azərbaycanlıların əcdadları “tatarlar”, “Qafqaz tatarları”, “türklər” və “müsəlmanlar” kimi adlandırılıb. Layihədə istifadə olunan bəzi sənədlərdə “türk-tatarlar”, “islamlar” və “məhəmmədilər” ifadələri də keçir. Mətnlərdə 1920-ci ilədək olan dövr üçün “azərbaycanlıların əcdadları”, sonrakı dövr üçün isə “azərbaycanlılar” termini işlədilir.

Kənd çar dövründə Oğruca, Oğrca, Oğrunca və Qaraiman, sovet illərində isə Oğruca, Qaraiman və Sovetkənd adları ilə tanınıb. 1978-ci ilin yanvarında ona Sovetkənd adı verilib, 1991-ci ilin aprelində isə adı Kaxakn olaraq dəyişdirilib. 1995-ci ildən yaşayış məntəqəsi Ermənistanın Geğarkunik vilayətinə daxildir.

XVIII əsrin ortalarından Rusiya işğalınadək Oğruca İrəvan xanlığının Göyçə mahalında yerləşib. Rusiya 1827-ci ildə xanlığın ərazisini ələ keçirib, 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi isə ərazinin imperiyaya birləşdirilməsini rəsmiləşdirib. Çar hakimiyyəti vaxtı kənd İrəvan quberniyasının Novo-Bayazid qəzasına daxil olub.

1829-1832-ci illərdə keçmiş İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının əraziləri üzrə kameral təsvir hazırlanıb. Həmin sənəddə Oğrucada yaşayan 207 nəfərin hamısı azərbaycanlıların əcdadları kimi göstərilib. Çar dövrünün statistik qeydlərində də 1914-cü ilədək kənd sakinlərinin yalnız və ya əsasən azərbaycanlıların əcdadları olduğu bildirilir.

“Qafqaz haqqında məlumat toplusu”nda 1873-cü ildə kəndin 418 sakininin hamısının azərbaycanlıların əcdadları olduğu qeyd edilib. 1886-cı il siyahılarında əhali 569 nəfər göstərilib. Sonrakı illərdə bölgədə iqtisadi fəallığın yüksəlməsi və dəmir yolu şəbəkəsinin genişlənməsi kənd əhalisinin artmasına təsir göstərmiş ola bilər.

Z. Korkotyanın “Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931)” əsərində 1897-ci il üçün 775 nəfərlik əhali göstərilir; onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları olub. İrəvan quberniyasının 1908-ci il yaddaş kitabçasında 1033 nəfər, 1912-ci il Qafqaz təqvimində isə 1911-ci il üçün 1074 nəfər qeyd edilib. 1915-ci il təqviminə əsasən, 1914-cü ildə kənddə 743 nəfər, əsasən azərbaycanlıların əcdadları yaşayıb.

1918-ci il mayın 29-da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti İrəvan şəhərini və bəzi ətraf əraziləri ermənilərə güzəştə gedib. Ermənistan Respublikası yarandıqdan sonra qonşu ölkələrə, o cümlədən Azərbaycana ərazi iddiaları irəli sürüb. 1918-1920-ci illərdə hakimiyyətdə olan Daşnaksütyun partiyasının dövründə İrəvan quberniyasında, eləcə də Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanda türk əhaliyə qarşı etnik təmizləmə aparılıb.

Arxiv qeydlərinə görə, 1919-cu il aprelin ortalarında erməni qoşunları Oğrucada qırğın törədib və kəndi dağıdıb. 1920-ci ilin sonunda Ermənistanda sovet hakimiyyəti elan olunduqdan, 1921-ci ildə isə kommunist rejimi möhkəmləndikdən sonra qırğından xilas olan azərbaycanlıların bir qismi kəndə dönməyə başlayıb. Sovet dövründə Oğruca Basarkeçər rayonuna, sonradan Vardenis adlandırılan inzibati vahidə daxil olub.

1922-ci ildə kənddə 478 azərbaycanlı, 1926-cı ildə isə 535 nəfər yaşayıb; onların 527-si azərbaycanlı olub. 1931-ci il göstəricisi 652 nəfərdir və sakinlərin hamısı azərbaycanlı kimi qeydə alınıb. 1948-1953-cü illərdə Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-ə köçürülmə zamanı, 1953-cü ildə kəndin təxminən 300 azərbaycanlı sakini zorla Mirbəşir rayonuna — indiki Tərtər rayonuna — aparılıb.

“1831-1959-cu illərdə Ermənistan SSR-in yaşayış məntəqələri və əhalisi” adlı nəşrdə 1959-cu ildə kənddə 564 nəfərin, əsasən azərbaycanlıların yaşadığı göstərilir. Ermənistanın və ətraf vilayətlərin toponimləri lüğətində 1979-cu il üçün azərbaycanlı və ermənilərdən ibarət 823 nəfərlik əhali qeyd olunub. 1989-cu ildə kəndin 115 sakininin hamısı azərbaycanlı olub.

1980-ci illərin sonlarında Qarabağla bağlı ərazi iddiaları və respublikalararası münasibətlərin kə