QafqazNews Oxu.az-a istinadən xəbər verir ki, Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerlərindən bəhs edən layihənin növbəti materialı Oxçuoğlu kəndinə həsr olunub. Kənd 1995-ci ildən Ermənistan Respublikasının Şirak vilayətinə daxildir.
Layihə doğma yurdlarından didərgin düşmüş azərbaycanlıların yaşadıqları məskənlər barədə məlumatı gənc nəslə çatdırmağı hədəfləyir. Təşəbbüs AZfront və Kuzari təxəllüsü ilə fəaliyyət göstərən ukraynalı tarixçinin birgə işidir. O, “Yoxa çıxmış sivilizasiya – Gözə dəyməyən fəlakət” araşdırması əsasında hazırlanıb.
2021-2024-cü illərdə aparılmış sahə tədqiqatlarında indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı 600-ə yaxın kəndə aid foto və video materiallar toplanıb. Məskənlərin tarixi və əhalisi, eləcə də qəbiristanlıq, pir, məscid və başqa abidələr daxil olmaqla türk mədəni-tarixi irsinin qalıqları barədə məlumatlar sistemləşdirilib. Hər kənd üçün Azərbaycan, rus və ingilis dillərində video və tarixi mənbələrə söykənən mətn hazırlanır. Materiallar mərhələli qaydada yayımlanacaq.
1877-1878-ci illər Rusiya-Osmanlı müharibəsindən əvvəl Oxçuoğlunun yerləşdiyi ərazi Osmanlı imperiyasının Qars sancağına aid olub. Müharibənin yekununda imzalanan Berlin müqaviləsi ilə Osmanlı dövləti Qarsı, Ərdəhanı və Batumini Rusiyaya verməyə məcbur qalıb. Çar Rusiyası dövründə kənd Qars vilayətinin Qars dairəsinə daxil idi.
Çar dövrünün statistik qeydlərinə görə, 1915-ci ilədək kənddə müxtəlif vaxtlarda yalnız və ya əsasən azərbaycanlıların əcdadları yaşayıb. Bəzi mənbələrdə onlar qarapapaqlar, yəni azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu kimi qeyd olunublar.
1886-cı ilin əhali siyahısında Oxçuoğluda 551 nəfər göstərilib və onların hamısı qarapapaqlar olub. Z. Korkotyanın “Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931)” əsərində 1897-ci il üçün 747 nəfərlik göstərici verilir; hamısı azərbaycanlıların əcdadları kimi təsnif olunur.
Qars vilayətinin 1904-cü il yaddaş kitabçasına əsasən, 1903-cü ildə kənddə 756 qarapapaq yaşayırdı. 1907-ci ildə əhali 935 nəfər olub, əksəriyyəti qarapapaqlar sayılıb. 1909-cu il üçün qeydə alınan 944 nəfərin hamısı qarapapaq kimi göstərilib. 1911-ci ildə 930 nəfər, əsasən qarapapaqlar, 1913-cü ildə isə 997 qarapapaq yaşayıb. 1915-ci ildə kəndin əhalisi 1 080 nəfərə çatıb və onların böyük əksəriyyəti qarapapaqlar olub.
1918-ci il mayın 29-da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti İrəvan şəhərini və onun ətrafındakı bəzi əraziləri ermənilərə güzəştə gedib. Bundan sonra tarixən azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı torpaqlarda Birinci Ermənistan Respublikası qurulub. Həmin respublika fəaliyyətinin ilk aylarından Azərbaycan, Gürcüstan və o vaxt Osmanlı imperiyası olan Türkiyəyə qarşı ərazi iddiaları irəli sürüb.
Mənbədə bildirilir ki, 1919-1920-ci illərdə erməni silahlı dəstələri və Birinci Ermənistan Respublikasının qoşunları Rusiya işğalınadək Osmanlı imperiyasına məxsus olmuş Qars vilayətində müsəlmanlara qarşı etnik təmizləmə aparıblar. Bu proses İrəvan quberniyasında, o cümlədən Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanda da baş verib.
Oxçuoğluda türk sakinlərin sayının kəskin azalması kənd əhalisinin də etnik təmizləməyə məruz qaldığının göstəricisi kimi təqdim olunur. 1922-ci il siyahıyaalınmasında kənddə 454 nəfər qeydə alınıb, onlardan 453-ü azərbaycanlı olub.
Ermənistanda 1920-ci ilin sonunda sovet hakimiyyəti elan edilib, 1921-ci ildə kommunist rejimi möhkəmlənib. Ermənistan SSR, Azərbaycan SSR və Gürcüstan SSR ilə Türkiyə arasında bağlanan 1921-ci il Qars müqaviləsinə görə, Oxçuoğlu Sovet Ermənistanının tərkibinə daxil edilib. Sovet illərində kənd əvvəlcə Ağbaba, sonralar Amasiya adlandırılan rayonun ərazisində yerləşib.
Erməni mənbələrindəki məlumatlara əsasən, 1980-ci illərin sonunadək Oxçuoğluda azərbaycanlılar yaşayıb. 1926-cı ildə kəndin 709 sakininin 704-ü qarapapaq olub. 1931-ci ildə 893 nəfərin hamısı azərbaycanlı kimi qeydə alınıb. 1959-cu ildə əhali 1 087 nəfər olub və əsasən azərbaycanlılardan ibarət sayılıb. Sonrakı siyahılarda 1970-ci ildə 1 412, 1979-cu ildə 1 504, 1989-cu ildə isə 110 nəfər göstərilib.
Mənbədə Qarabağla bağlı erməni ərazi iddialarının və iki respublika arasındakı münasibətlərin gərginləşməsinin 1980-ci illərin sonlarında azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dən tamamilə qovulmasına gətirib çıxardığı qeyd edilir. Onların çıxarılmasından sonra kənddə ermənilər məskunlaşdırılıb.
“Yoxa çıxmış sivilizasiya” kitabı üzərində iş çərçivəsində 2021-2024-cü illərdə Ermənistanın ucqar dağlıq əraziləri də daxil olmaqla müxtəlif yerlərində Azərbaycan irsinin axtarışı və sənədləşdirilməsi aparılıb. Bu zaman Oxçuoğluda onlarla qəbir daşı olan, qismən salamat qalmış azərbaycanlı qəbiristanlığı müəyyən edilib.
Məlumatların hazırlanmasında 25 mənbədən istifadə olunduğu bildirilir. Onların arasında Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivinin sənədləri, İrəvan əyalətinin icmal dəftəri və Riçard Hovannisyanın “The Republic of Armenia” əsəri var. Oxçuoğlu ilə bağlı 64 vizual material da təqdim edilib. Layihənin videoları yalnız Baku TV-də yayımlanacaq.
