QafqazNews Oxu.az-a istinadən xəbər verir ki, ABŞ-də keçirilən aralıq seçkilərdən sonra Konqresin Nümayəndələr Palatasında demokratlar üstünlük əldə edib, lakin Senatda eyni nəticəni qazana bilməyiblər. Bununla da son iki ildə hər iki palataya nəzarət edən respublikaçıların üstünlüyü başa çatıb.
Prezident Donald Trampla demokratlar arasında uzun müddətdir davam edən fikir ayrılıqları seçki nəticələri fonunda daha da ön plana çıxıb. Tərəflərin daxili və xarici siyasətə yanaşmaları fərqləndiyindən, 2028-ci il prezident seçkilərinədək siyasi qarşıdurmanın davam edəcəyi gözlənilir.
Demokratların Konqresə nəzarəti Trampın xarici siyasətinə təsir imkanları yaradıb-yaratmayacağı əsas suallardandır. ABŞ qanunvericiliyində xarici siyasət və təhlükəsizlik sahəsində əsas səlahiyyət icra hakimiyyətinə məxsusdur. Bu səbəbdən Konqresin prezidentin qərarlarına müdaxilə imkanları məhduddur. Bununla belə, qanunvericilərin dövlət büdcəsi üzərində nəzarəti mühüm vasitədir və gələcəkdə təhlükəsizlik məsələlərində Trampa təzyiq məqsədilə istifadə oluna bilər.
İranla müharibə, Ukraynaya dəstək, Rusiyaya qarşı sanksiyalar, NATO-nun fəaliyyəti və Avropadakı ABŞ qüvvələrinin sayı demokratlarla Trampın mövqelərinin зөрүүтэй olduğu məsələlər sırasındadır. ABŞ-dəki bir sıra beyin mərkəzləri seçkilərdən sonra bu mövzuların Konqresdə müzakirəyə çıxarılacağını və demokratların onlardan prezidentlə siyasi razılaşmalarda yararlana biləcəyini bildirirlər.
Demokratlar Avropa İttifaqındakı ABŞ müttəfiqləri ilə əlaqələri düzəltməyə çalışa bilərlər. Ancaq Konqresin xarici siyasətdəki səlahiyyətlərinin məhdudluğu Avropa ölkələrinin bu prosesə açıq qoşulmasını çətinləşdirir. Belə addım onları Vaşinqtondakı iki siyasi mərkəz arasında seçim qarşısında qoya bilər. Üstəlik, demokratların Avropaya münasibətində Tramp administrasiyasının mövqeyi ilə üst-üstə düşən məqamlar da var.
İqtisadi vəziyyət də demokratların qarşısında çətinlik yarada bilər. 2024-cü ildə iqtisadi vədlərlə üstünlük qazanan respublikaçıların yerinə yetirmədiklərini indi demokratlar reallaşdırmalı olacaqlar. Bahalı neft onların işini mürəkkəbləşdirə bilər. Demokratlar Trampın dayandırdığı bəzi xərcləri, o cümlədən tibbi sığorta ilə bağlı maliyyələşməni bərpa etməyə tərəfdardırlar. Bu isə büdcə yükünü və kəsiri artıra bilər.
Büdcə xərclərinin yüksəlməsi xarici yardımların, o cümlədən Trampın ləğv etdiyi layihələrin bərpasını zəruri etməyə bilər. Yeni xərclər prezidentin vetosuna səbəb ola bilər; Tramp bu ehtimalı gizlətmir. Nəticədə gələn il hökumətin fəaliyyətində dayanma, yaxud demokratlarla yeni razılaşma gündəmə gələ bilər.
Azərbaycan demokratların hədəfinə çevrilə bilər?
ABŞ-dəki siyasi dəyişikliklərin Azərbaycanla münasibətlərə təsiri xüsusi diqqət doğurur. Son iki ildə iki ölkənin, xüsusən siyasi əlaqələri sürətlə inkişaf edib və strateji tərəfdaşlıq xartiyası imzalanıb. Vaşinqton Orta Dəhlizin gerçəkləşməsində də maraqlı olduğunu nümayiş etdirib; bu marşrutda Azərbaycan mühüm yer tutur. Buna görə demokratların Konqresdə üstünlük qazanmasının həmin layihəyə qarşı mövqe yaradacağı gözlənilmir. Xarici siyasətin Tramp administrasiyasının nəzarətində qalması da ABŞ dəstəyinin Bakı üçün davam edə biləcəyini göstərir.
Orta Dəhlizin demokratların baxışlarına uyğun gəlməsi də diqqətə alınır. Rusiyaya təzyiqi və Ukraynaya yardımı dəstəkləyən demokratların Rusiyadan yan keçən marşruta qarşı çıxması inandırıcı görünmür. Belə mövqe Moskvanın təsir imkanlarını artıra bilər ki, bu da nə Bakı, nə də Vaşinqton üçün sərfəlidir.
Cənubi Qafqazdakı vəziyyət də ABŞ-nin seçimlərini məhdudlaşdırır. Co Baydenin prezidentliyi dövründə Tbilisi ilə Vaşinqton arasında münasibətlərin pisləşməsi ABŞ-nin bölgədəki mövqelərini zəiflədib. Vaşinqton Ermənistanla əlaqələri gücləndirməklə bu itkiləri kompensasiya etməyə çalışır. Bununla belə, Rusiyanın Ermənistanda hələ də güclü dayaqlara malik olması İrəvanla bağlı suallar yaradır. Bu şəraitdə Azərbaycan Rusiyaya qarşı regional tarazlıq və təhlükəsizlik məsələlərində daha etibarlı tərəfdaş kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Demokratların Konqresdə mövqelərinin güclənməsi ABŞ-nin bu amilləri nəzərə almadan qərar verəcəyi mənasına gəlmir. Bakıya qarşı sərt xətt Azərbaycanı alternativ addımlar atmağa sövq edə bilər və bunun nəticələri Cənubi Qafqazdakı münasibətlərə təsir göstərə bilər.
Bakı ilə ABŞ-dəki yəhudi lobbisinin əlaqələri də diqqət çəkən amillər sırasındadır. Azərbaycan 2019-cu ildən sonra AİPAC-la (Amerika-İsrail İctimai Əlaqələr Komitəsi) münasibətlərini daha fəal genişləndirib. 2024-cü ildə təşkilatın nümayəndə heyəti ilk dəfə ən yüksək səviyyədə Bakıya səfər edərək ölkə rəhbəri ilə görüşüb. Son yüksək səviyyəli təmas 2026-cı ilin fevralında ABŞ-də Sülh Şurasının ilk görüşü zamanı baş tutub.
AİPAC son seçkidə dəstəklədiyi azı 230 namizədin konqresmen seçildiyini açıqlayıb. Əvvəlki təcrübəyə görə, yəhudi lobbisi ilə əlaqələr Bakıya Nümayəndələr Palatası və Senatda özünə qarşı yönələn bəzi təşəbbüslərin qarşısını almağa kömək edib. Bu əməkdaşlığın davam etməsi mümkündür. Demokratların rəhbərliyində yer alan Çak Şumer və Hakim Cefrinin də AİPAC-la sıx əlaqələri var; təşkilat müxtəlif vaxtlarda, o cümlədən son сонгууль үеэр хоёр конгрессменд сая сая доллар зарцуулжээ. Buna görə Конгресс дэх байр сууриа хамгаалах боломж Бакıda qalır.
Mövcud mənzərə ABŞ-Azərbaycan münasibətlərinin Bayden administrasiyasının son ilindəki səviyyəyə enəcəyini göstərmir. Vaşinqtonun Trampın son iki ildə Cənubi Qafqazla bağlı yürütdüyü siyasəti davam etdirməsi Bakı üçün əlverişli ola bilər.
Erməni lobbisinin təsiri azalır, amma risk qalır
Seçkilərdən əvvəl və sonra Konqresdə Azərbaycana qarşı fəaliyyət, əsasən, Amerika Erməniləri Milli Konqresi (ANCA) vasitəsilə aparılıb. Təşkilatın son açıqlamaları yeni dönəmdə Nümayəndələr Palatasında Azərbaycanla bağlı qətnamə və qanun layihələrinin irəli sürülə biləcəyi ehtimalını yaradır. Bakı belə təşəbbüslərin qarşısını almaq imkanına malik olsa da, bu imkanlar qeyri-məhduddur.
ANCA-nın Konqres seçkilərindəki nəticələri son dövrlərdə zəifləyib. 2016-cı ildə Nümayəndələr Palatasındakı Erməni Kokusunda 92 konqresmen vardı. Trampın ilk prezidentlik müddətinin sonuna qədər bu say 21 faiz artaraq 124-ə çatmışdı. 2022 və 2024-cü il seçkilərindən sonra isə kokus üzvlərinin sayı azalıb. Son seçkidən əvvəl onların sayının 110-dan aşağı olduğu ANCA-nın rəsmi sənədlərində göstərilirdi.
Təşkilatın dəstəklədiyi namizədlərin sayı da aşağı düşüb. 2018-ci illə müqayisədə azalma 64 faiz, 2024-cü ilin göstəricisinə nisbətən isə 23 faizdir. 2024-cü ildə dəstəklənən 76 namizəd Konqresə seçilmişdisə, ANCA-nın ilkin məlumatına görə, son seçkidə bu rəqəm 57 olub — 25 faiz azalma. 2020-ci illə müqayisədə gerилэлт 52,5 faiz təşkil edib. ANCA isə бу dəyişiklikləri strategiyasını yeniləməsi və keyfiyyətə üstünlük verməsi ilə izah etməyə çalışır.
Ermənistan hökuməti ilə ANCA arasında münasibətlər də normal səviyyədə deyil. Bu gərginlik ABŞ-dəki erməni icması daxilində fikir ayrılıqlarını dərinləşdirib və Azərbaycana yeni imkanlar yarada bilər. Ermənistanla növbəti iki il ərzində sülh sazişi imzalansa, Bakı ABŞ-dəki bəzi erməni diaspor təşkilatları ilə münasibətlərinə yenidən baxa bilər. Bununla belə, köklü dəyişikliklərin baş verəcəyini düşünmək əsaslı olmaz.
İranla bağlı ABŞ qərarları diqqət mərkəzindədir
Geosiyasi riskləri nəzərə alsaq, Azərbaycanın Konqreslə əlaqələri gücləndirmək üçün addımlar atması gözləniləndir. Bu, Bakıya mümkün təzyiqlər qarşısında əlavə təsir vasitələri qazandıra bilər. Əvvəlki təcrübə belə addımların əhəmiyyətinin artdığını göstərir.
Vaşinqtonda həm Tramp administrasiyası, həm də Konqreslə yaxşı münasibətlərin saxlanması, xüsusilə İran və Rusiya ilə bağlı qeyri-müəyyənlik şəraitində Azərbaycan üçün faydalı ola bilər. Digər risk ABŞ-nin İrana qarşı kampaniyanı qəfil dayandırmasıdır. Demokratlar da bu kampaniyanın bitirilməsini və İranın danışıqlara qaytarılmasını müdafiə edirlər.
Vaşinqton 2015-ci ildə danışıqlara cəhd edib, lakin sonrakı 11 ildə baş verənlər indiki müharibəyə zəmin yaradıb. ABŞ ilə qarşıdurmada ağır zərbə almış İranın danışıqlardan sonra daha dinc mövqe tutacağına zəmanət yoxdur. Tramp demokratların və administrasiyasındakı danışıqlar tərəfdarlarının mövqeyini qəbul edərsə, Tehran bunu qələbə kimi təqdim edib, danışıqlardan müdafiə potensialını artırmaq üçün yararlana bilər. Bu ehtimal İranın həm Azərbaycan, həm də Ermənistanla münasibətlərinə təsir edə bilər. Cənub sərhədlərində yarana biləcək təhlükələrə qarşı Bakının əlavə vasitələrə ehtiyacı da arta bilər. ABŞ-nin eskalasiya və ya sülh danışıqları istiqamətində atacağı addımların qonşu ölkələrə, o cümlədən Azərbaycana təsiri qaçılmazdır.
Beləliklə, Konqresdə demokratların üstünlüyü Tramp üçün əvvəlki iki illə müqayisədə daha mürəkkəb siyasi dövr yaradır. Bununla yanaşı, hazırkı mənzərə Prezident Administrasiyası ilə Konqresin Cənubi Qafqaz məsələsində yanaşmalarının ciddi şəkildə fərqlənmədiyini göstərir. Bu, Azərbaycan üçün müsbət amil sayıla bilər.
