QafqazNews Oxu.az-a istinadən xəbər verir ki, noyabrın 19-da Şençjendə Çin, Rusiya və ABŞ liderlərinin görüşü keçiriləcək. Si Cinpin, Vladimir Putin və Donald Trampın iştirak edəcəyi danışıqların gündəliyi barədə müxtəlif ehtimallar irəli sürülür.

Liderlərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş gündəlikdən imtina etməsi diqqət çəkir. Bu, dialoqun hansı mövzulara həsr olunacağını öncədən bilməyə üstünlük verən Si Cinpin üçün qeyri-adi addım sayılır. Son məlumatlarda Ukrayna məsələsinin görüş proqramına daxil edilməyəcəyi bildirilir. Bununla belə, siyasi şərhçilər və ekspertlər müharibənin danışıqlar zamanı dolayısı ilə də olsa müzakirə ediləcəyini düşünürlər. Onların fikrincə, əsas mövzulardan biri güc və nüfuz bölgüsüdür.

Görüşün 1945-ci ildə baş tutan Yalta konfransı ilə müqayisəsi də bu kontekstdə gündəmə gəlib. Həmin vaxt Böyük Britaniyanın baş naziri Uinston Çörçil, ABŞ Prezidenti Franklin Ruzvelt və SSRİ lideri İosif Stalin təsir dairələrini müəyyənləşdirmişdilər. Bunun nəticəsində Şərqi Avropanın bir sıra ölkələri Sovet İttifaqının totalitar nəzarətinə keçmişdi.

İki toplantı arasında mühüm fərq var: Yaltada üç müttəfiq güc Hitlerə qarşı müharibədə qalib tərəf kimi onun nəticələrini müzakirə edirdi. İndiki şəraitdə isə Ukraynaya qarşı aqressiya göstərən Rusiya danışıqlar masasında yer alır. Müharibənin nə vaxt və hansı şərtlərlə bitəcəyi hələ bəlli deyil.

Üç ölkənin hərbi imkanları və iqtisadi göstəriciləri də eyni səviyyədə deyil. ABŞ və Çin dünyanın ən böyük iqtisadiyyatları sırasındadır, Rusiyanın iqtisadi durumu isə onlardan xeyli zəifdir. 2026-cı il üzrə nominal ÜDM proqnozu ABŞ üçün 32,64 trilyon, Çin üçün 21,55 trilyon, Rusiya üçünsə 2,86 trilyon dollardır.

Nüvə arsenalında isə fərqli mənzərə yaranır: Rusiyanın 5 420, ABŞ-nin 5 042, Çinin isə 620 nüvə başlığı olduğu bildirilir. Moskvanın iqtisadi göstəricilərinə görə Vaşinqtondan və Pekindən geri qalmasına baxmayaraq, nüvə potensialı onun bu iki ölkə ilə eyni masada danışıqlar aparmasına imkan verən əsas amildir.

ABŞ-nin görüşdən gözləntilərindən biri Çinin nüvə silahları ilə bağlı dialoqa qoşulmasıdır. Ağ Evin sözçüsü Oliviya Uelsin sözlərinə görə, Tramp dünya üzrə nüvə silahlarının azaldılması məsələsini müzakirəyə çıxarmaq niyyətindədir. Pekin isə əvvəlcə ən böyük nüvə arsenalına sahib ABŞ və Rusiyanın silah ehtiyatlarını azaltmalı olduğunu düşünür. Çin yalnız bundan sonra öz nüvə imkanları barədə danışıqlara qatılmağı nəzərdən keçirə bilər.

Rəsmi gündəlikdən kənar, qapalı görüşlərdə ictimaiyyətə açıqlanmayan məsələlərin də müzakirə olunacağı ehtimalı var. Üç dövlət başçısının bu formatda ilk görüşü ekspertlər tərəfindən adi diplomatik təmasdan daha geniş məna daşıyan, XXI əsrin dünya düzəninə təsir göstərə biləcək siyasi hadisə kimi qiymətləndirilir. Ukrayna ətrafındakı danışıqlar, NATO-nun gələcəyi, Avropanın parçalanmış mövqeyi və Vaşinqton-Moskva münasibətlərindəki dəyişikliklər prosesin istiqamətini müəyyən edə, ilkin qeyri-rəsmi razılaşmalarla nəticələnə bilər.

Son 60 ildə beynəlxalq münasibətlərə təsir edən güc və hüquq prinsiplərinin zəifləyərək güclünün iradəsinə yer verməsi ehtimalı narahatlıq doğurur. Söhbət nüvə silahına malik dünyanın üç güclü dövlətindən getdiyinə görə mümkün razılaşmaların nəticələri xüsusilə böyük əhəmiyyət daşıyır. Liderlərin təsir dairələrinin bölünməsini müzakirə etməsi də istisna edilmir.

Son bir ildə səslənən siyasi fikirlər mümkün bölgünün konturlarına dair ehtimalları artırıb: Amerika qitəsi və Latın Amerikası ABŞ-nin, Tayvan da daxil olmaqla Asiya Çinin, keçmiş sovet respublikaları isə Rusiyanın təsir dairəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər. Belə bölgü rəsmən elan olunmayıb, lakin müzakirələrin bu istiqamətə yönəlməsi barədə təxminlər var.

Avropadakı fikir ayrılıqları fonunda Putinin danışıqlardakı mövqeyinin güclənməsi də diqqət çəkir. Onun siyasətində məqsədlərdən biri ABŞ ilə Avropa İttifaqı arasında fikir ayrılıqlarını artırmaq olub. Rusiya-Ukrayna müharibəsi dövründə bu hədəfə müəyyən dərəcədə nail olunduğu bildirilir.

NATO-nun şərqə doğru genişlənməməsi tələbi də Rusiya-Ukrayna danışıqları fonunda yenidən səslənir. Putinin alyansın 1997-ci ildəki mövqelərinə qayıtması barədə çağırışı ilk dəfə 2021-ci ilin dekabrında, Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibədən əvvəl irəli sürülmüşdü. Həmin vaxt ABŞ və Avropa bu şərtləri qəbul etməmişdi. İndi isə Donald Tramp Rusiyanın təhlükəsizliklə bağlı “narahatlıqlarını” müzakirə etməyə açıq olduğunu bildirir.

Əvvəllər Rusiyaya belə təhlükəsizlik zəmanətlərinin verilməsinə qarşı çıxan Almaniya kansleri Fridrix Merts də hazırda bu mövzunun müzakirə oluna biləcəyini deyir. Bu halda 1997-ci ildən sonra NATO-ya daxil olmuş ölkələrin təhlükəsizliyinə kimin təminat verəcəyi sualı açıq qalır.

Ukrayna məsələsinin görüşdə müzakirəyə çıxarılmayacağı barədə açıqlamalara baxmayaraq, proses yalnız bu ölkə ilə məhdudlaşmır. Müharibə artıq iki ölkə arasındakı ərazi və təhlükəsizlik münaqişəsindən daha geniş məna daşıyır; dünya güc balansı, NATO-nun gələcəyi və Avropanın beynəlxalq sistemdəki yeri ilə bağlı geosiyasi prosesin tərkib hissəsidir. ABŞ, Rusiya və Çin arasındakı münasibətlər, Qərbdəki fikir ayrılıqları, Avropanın təhlükəsizlik qayğıları və Ukraynanın gələcəyi bir-birinə bağlıdır.

Rusiya-Ukrayna danışıqlarında nəticə əldə olunmadığı müddətdə tərəflər bir-birinə dron və raket zərbələri ilə təzyiq göstərməyə çalışır. Cəbhədə isə nəzərəçarpan dəyişiklik yoxdur. Belə bir şəraitdə Putinin Tramp və Si Cinpinlə görüşü müxtəlif proqnozlara yol açır.

Qarşıdakı müzakirələrin mərkəzində təkcə Ukraynanın taleyi dayanmayacaq; məsələ daha strateji xarakter daşıyır. Beynəlxalq münasibətlərin hansı prinsiplərlə qurulacağı, beynəlxalq hüquq mexanizmlərinin necə işləyəcəyi və mümkün razılaşmaların nə dərəcədə qorunacağı əsas suallar olaraq qalır.

Üç güc təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, siyasət və təsir dairələri ilə bağlı ortaq mövqeyə gələrsə, belə razılaşmanın nə qədər davamlı olacağı da qeyri-müəyyəndir. Beynəlxalq hüquq mexanizmlərinin böhran keçirdiyi şəraitdə tərəflərin razılaşmaya əməl etməsini təmin edəcək vasitələrin necə işləyəcəyi aydın deyil. Həmçinin belə bir razılaşmanın digər dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və müstəqil xarici siyasət aparmaq hüququna təsiri sual doğurur.

1945-ci ildə Yaltada İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı nizam müəyyənləşdirilmiş, azı müəyyən qədər işlək mexanizm qurulmuş və tərəflər razılaşmalara qismən əməl etmişdilər. İndi müharibələr, geosiyasi rəqabət və dəyişən güc nisbəti böyük dövlətləri yeni razılaşma axtarışına sövq edir. Ancaq onun necə qorunacağı və beynəlxalq hüququn hansı rol oynayacağı məlum deyil. Dünya dəyişir, yeni siyasi quruluş və güc münasibətləri formalaşır, lakin bu nizam əvvəlkindən daha kövrək görünür.