QafqazNews Demokrat.az-a istinadən xəbər verir ki, psixoloq Elnur Rüstəmov münasibətlərdə manipulyasiyanın necə təzahür etdiyini və insanın özünü psixoloji təzyiqdən necə qoruya biləcəyini açıqlayıb.
Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sədri bildirib ki, manipulyasiya insanın hisslərinə, bağlılığına, qorxularına və məsuliyyət duyğusuna təsir etməklə onu qarşı tərəfin istədiyi qərara yönəltməyə cəhddir. İstək birbaşa müzakirə olunmur, əvəzində günahkarlıq, borcluluq və ya münasibəti itirmək qorxusu yaradılır.
Rüstəmovun sözlərinə görə, belə davranışlara ailədə, cütlüklər arasında, dostluq və iş münasibətlərində rast gəlinə bilər. Fərqləndirici məqamlardan biri seçim azadlığına münasibətdir: sağlam münasibətdə tərəflər istəklərini bildirə, razılaşmaya və mübahisə edə bilirlər, ancaq hər kəsin imtina etmək haqqı qorunur. Manipulyativ münasibətdə isə “yox” cavabı alçaltma, təhdid, günahlandırma və ya cəzalandırma ilə qarşılaşa bilər.
Psixoloq geniş yayılmış üsullardan biri kimi sevgi və edilmiş yaxşılıqların təzyiq vasitəsinə çevrilməsini göstərib. “Sənin üçün bu qədər şey etmişəm” və ya “Məni sevsəydin, belə davranmazdın” kimi sözlərlə razılıq almağa çalışıla bilər. Lakin minnətdar olmaq insanı öz ehtiyaclarından və qərarlarından vaz keçməyə borclu etmir.
Manipulyasiyanın başqa bir əlaməti məsuliyyəti davamlı olaraq qarşı tərəfə yükləməkdir. Өзünün təhqiramiz hərəkətinə görə “Sən məni bu vəziyyətə gətirdin” demək, həmin davranışın məsuliyyətindən yayınmağa xidmət edir. Hissləri kiçiltmək, təkrar alçaltmaq, yaxınlarla ünsiyyəti məhdudlaşdırmaq, baş vermiş hadisələri inkar etməklə insanın yaddaşına və qavrayışına şübhə yaratmaq da ciddi xəbərdarlıq əlamətləridir.
Rüstəmov qeyd edib ki, hər inciklik, uğursuz ifadə və fikir ayrılığı manipulyasiya sayılmamalıdır. Sakitləşmək üçün söhbətə ara vermək normal ehtiyacdır, amma susqunluqdan qarşı tərəfi cəzalandırmaq və ya razı salmaq məqsədilə istifadə olunması fərqli məna daşıyır. Davranışı qiymətləndirərkən onun baş verdiyi şərait, təkrarlanması və insanın sərhədlərinə göstərilən münasibət nəzərə alınmalıdır.
İnsan qərarını həqiqətən istəyib-istəmədiyini, yoxsa qarşı tərəfin reaksiyasından çəkindiyi üçün verdiyini, etirazını sərbəst söyləyə bilib-bilmədiyini və öz ehtiyaclarının münasibətdə nəzərə alınıb-alınmadığını düşünə bilər. Mübahisədən sonra tez-tez çaşqınlıq, günahkarlıq və özünə эргэлзэх hisslərinin yaranması münasibətə diqqətlə yanaşmaq üçün əsas ola bilər. Bununla belə, bu hisslər təkbaşına manipulyasiyanı təsdiqləmir; deyilən sözlərə, baş verənlərə və davranışın təkrarına baxmaq lazımdır.
Sərhədlərə verilən reaksiya da münasibətin xarakterini anlamağa kömək edir. İnsan nəyisə edə bilməyəcəyini bildirdikdə qarşı tərəf məyus olsa belə, onun qərarına hörmət edirmi, yoxsa günahlandırma, qorxutma və təzyiqlə fikrini dəyişməyə çalışır?
Psixoloq qorunmaq üçün tələsmədən cavab verməyi tövsiyə edib. “Düşünmək üçün vaxt istəyirəm” və “İndi qərar verməyəcəyəm” demək, insanın öz istəyini təzyiqdən doğan hisslərdən ayırmasına imkan yaradır. Sərhədi isə aydın şəkildə bildirmək olar: “Səni başa düşürəm, amma bu təkliflə razı deyiləm” və ya “Bu mövzunu danışa bilərik, təhqir olarsa, söhbətə fasilə verəcəyəm”. Иmtinanı uzun-uzadı izah etmək vacib deyil; qarşı tərəfin narazılığı da qərarın səhv olduğunu göstərmir.
Şəxsiyyətə qiymət verməkdənsə, konkret davranışdan danışmaq daha məqsədəuyğundur. Məsələn, “Sən manipulyatorsan” demək əvəzinə, “Etiraz edəndə əvvəlki yaxşılıqlarını xatırlatmağın məndə borcluluq hissi yaradır” ifadəsi problemin nədən ibarət olduğunu dəqiqləşdirir.
Rüstəmov vurğulayıb ki, münasibəti düzəltmək yükü yalnız təzyiqə məruz qalan şəxsin üzərinə qoyulmamalıdır. Etibar edilən biri və ya psixoloqla söhbət vəziyyəti daha aydın görməyə kömək edə bilər. Təhdid, zorakılıq və ciddi nəzarət olduğu halda isə qarşıdurma əvəzinə təhlükəsizlik və dəstək ön plana çəkilməlidir. Sağlam münasibətdə insan öz fikrini bildirə, sərhəd qoya və qorxmadan “yox” deyə bilməlidir; sevgi, hörmət və qayğı öz iradəsindən əl çəkmək demək deyil.