QafqazNews Al Jazeera-a istinadən xəbər verir ki, İran çərşənbə axşamı Hindistan, Çin, İraq və Qatar gəmilərini Hürmüz boğazındakı məhdudiyyətlərdən azad etdiyini açıqlayıb.
İran Parlamentinin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komitəsinin sədr müavini Əmir Hayat Moqaddam İranda tələbə xəbərlər agentliyi ISNA-ya bildirib ki, “bu ölkələrin gəmiləri sərbəst keçir və amerikalılar onları dəfələrlə yoxlamır”.
Fevralın 28-də başlayan ABŞ-İsraillə İran arasındakı müharibənin başlanğıcından etibarən Tehran Hürmüz boğazını praktiki olaraq bağlamış, iyulda isə ABŞ İranın cənub limanlarına dəniz blokadası tətbiq etmişdi.
Hayat Moqaddamun sözlərinə görə, İranın keçidə icazə verməsinin müqabilində Hindistandan dərman, Çindən isə siyasi dəstək alacağı gözlənir; İran hazırda sulh üçün vasitəçilik aparan Qatardan da diplomatik dəstək alır.
O, həmçinin Hindistan və Çin gəmilərindən tranzit haqqı yığılacağını, Qatari gəmilərinin isə pulsuz keçəcəyini bildirib. İraqi gəmilərin ödəniş edib-etməyəcəyi barədə açıqlama verilməyib.
Lund Universitetinin tədqiqatçısı və İran analitiki Rouzbeh Parsi bildirib ki, uzun müddətdir sanksiyalar altında olan İran üçün bu cür ticarət razılaşmaları yeni deyil və indiki addım “ambargonun zəif nöqtələrinə nüfuz edib vacib malların daxil-çıxışını təmin etmək” məqsədi daşıyır.
Coğrafiya və regional siyasət üzrə ekspertlər bu siyasətin Tehrana həm gəlir gətirə biləcəyini, həm də siyasi risklər yaradacağını vurğulayırlar. Avstriyanın keçmiş Müdafiə attaşesi və təhlükəsizlik analizçisi Wolfgang Pusztai qeyd edib ki, uğurlu olsa, bu addım İran üçün əhəmiyyətli gəlir mənbəyi yarada bilər, çünki Çin İranın neft ixracının təxminən 90 faizini alır.
Pusztai əlavə edib ki, Qatara güzəşt edilməsi və Hindistanın daxil edilməsi Vaşinqtonun strategiyasına dəstək verməyi zəiflədə bilər; Qatara tranzit haqqı tətbiq olunmaması isə Qətərin vasitəçilik rolunu gücləndirə bilər.
Hər dörd ölkə Hürmüz boğazından ixracatı üçün böyük dərəcədə asılıdır. Kpler analitik şirkətindən Muyu Xu-nun məlumatına görə, oktyabrda boğazdan keçən gündəlik 10.23 milyon barrel Körfəz karbohidratının təxminən 42 faizi Çinə, 13 faizi Hindistana gedib.
Ekspertlər üstünlüklərlə yanaşı bu güzəştlərin ABŞ-la əlaqələrə və regional siyasətə təsir göstərmə riski olduğunu bildirirlər. Parsi qeyd edib ki, Hindistan və Qatar Vaşinqtonla yaxın münasibətləri qorumaq istəyir, lakin müəyyən dərəcədə Tramp administrasiyasından narazılıq da mövcuddur.
Bu elan tamamilə yeni deyil: müharibənin başlanğıcından bir neçə həftə sonra İran özünü dost hesab etdiyi bəzi ölkələrin gəmilərinə keçid imkanı verməyə başlamışdı, aprel ayında isə İraq üçün “qardaş” istisnası elan edilmişdi. Pusztai İraq üçün güzəştin İranın qərb qonşusunun iqtisadi bərpasını dəstəkləmək məqsədi daşıya biləcəyini deyib.
Gəmidən ABŞ blokadasını keçib-keçməyəcəyi isə Vaşinqtonun mövqeyindən asılıdır. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) blokadanın “İrana məxsus sahələrə daxil olan və ya onlardan çıxan bütün ölkələrin gəmilərinə” şamil olduğunu bildirib, lakin İrana daxil olmayan gəmilərin blokadadan təsirlənmədiyini vurğulayıb.
CENTCOM həmçinin humanitar yüklərin, o cümlədən “sivil əhalinin yaşaması üçün vacib olan ərzaq və tibbi yardım”ın yoxlanışdan sonra keçə biləcəyini açıqlayıb. Pusztai isə xatırladıb ki, “bu ölkələrin gəmiləri” ifadəsinin bayraq, sahiblik, operatorluq və ya başqa meyara görə mənasını müəyyən etmək hələ aydın deyil.
Qətərin vasitəçilik etdiyi danışıqlar çərçivəsində Tehran boğazın yenidən açılmasını ABŞ-ın yeddi tələbinin yerinə yetirilməsinə bağlayıb; bunlardan biri blokadanın dayandırılması və sanksiyaların qaldırılmasıdır. Pusztai bu addımın sərbəst keçid və neft ixracı məsələlərini nüvə məsələsindən ayırmağa çalışdığını bildirib.
Bazarlar üzərində təsiri məhduddur. IG Group-un baş bazar analitiki Kris Boşam hesab edir ki, indiki mərhələdə güzəştlər məhdud təsir yaradır və bazarların əsas diqqəti genişmiqyaslı sülh razılaşmasının perspektivlərindədir. Lakin tammiqyaslı qarşıdurma baş verərsə, İran komandanlığı hədəfləri ayırd etmək üçün vaxt və imkan tapa bilməyə bilər.
Məsuliyyət zəmanəti yoxdur: oktyabrın 30-da Qətər LNG daşıyıcısı Al Mayeda körfəzdə “müəyyən edilməmiş obyektlər” tərəfindən vurulduğunu açıqlamışdı. Beynəlxalq Dənizçilik Təşkilatı və Birləşmiş Krallığın Dəniz Ticarəti Əməliyyatları məlumatlarına görə, müharibənin başlanmasından bəri regionda 120-dən artıq ticarət gəmisinə zərbə dəyib, oktyabr ən ağır ay olub.
