QafqazNews Baku.ws-a istinadən xəbər verir ki, “Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri” layihəsi çərçivəsində indiki Ermənistan ərazisində yerləşən Xələc kəndinin tarixi araşdırılıb. Kənd 1980-ci illərin sonlarında azərbaycanlıların qovulmasından sonra boşalıb.
Məqalədə XIX əsr və XX əsrin ilk üçdə birinə aid Rusiya imperiyası sənədlərində azərbaycanlıların əcdadlarının “tatarlar”, “qafqaz tatarları”, “türklər” və “müsəlmanlar” adlandırıldığı bildirilir. Araşdırmada bəzi mənbələrdə “türk-tatarlar”, “islamlar” və “məhəmmədilər” terminlərinin də işlədildiyi qeyd olunur. Mətn boyunca 1920-ci ilə qədərki dövr üçün “azərbaycanlıların əcdadları”, sonrakı illər üçün isə “azərbaycanlılar” ifadəsindən istifadə edilir.
Kəndin adı çar dövründə “Xələc”, “2-ci Xələc” və “Xələç”, sovet illərində isə “Xələc” və “Xələç” kimi qeydə alınıb. Xələc adı ən azı iki əsr işlədilib. 2006-cı ilin iyulunda kəndin adı Açanan olaraq dəyişdirilib. Hazırda kənd Ermənistanın Sünik vilayətinə daxildir və 1995-ci ildən bu inzibati vahidin tərkibindədir.
Xələc Zəngəzurda, tarixən azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı ərazidə yerləşir. XVIII əsrin ortalarından Rusiya işğalına qədər kənd Qarabağ xanlığının Acanan Türk mahalının tərkibində olub. XIX əsrin əvvəlində Qarabağ xanlığının Rusiya imperiyasının hakimiyyətinə keçməsindən sonra kənd Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasına daxil edilib. A.P. Yermolovun 1823-cü ildə tərtib etdirdiyi “Qarabağ əyalətinin təsviri”ndə kənd sakinlərinin azərbaycanlıların əcdadları olduğu göstərilir.
Çar dövrünə aid statistik materiallara görə, 1914-cü ilə qədər müxtəlif illərdə kənddə yalnız və ya əsasən azərbaycanlıların əcdadları yaşayıb. Araşdırmada 1918-1920-ci illərdə erməni silahlı dəstələrinin və Birinci Ermənistan Respublikasının qoşunlarının Yelizavetpol quberniyasında, o cümlədən Zəngəzurda türk əhaliyə qarşı etnik təmizləmə apardığı bildirilir. Bu hadisələrin İrəvan quberniyası ilə yanaşı Qarabağ və Naxçıvanı da əhatə etdiyi qeyd olunur.
Arxiv məlumatlarına əsasən, 1918-ci ilin dekabrında erməni silahlı birləşmələri Xələci atəşə tutub. Hücum zamanı 80 nəfər öldürülüb, sağ qalanlar kəndi tərk etməyə məcbur olublar. Xələc talan edilərək yandırılıb. Kəndin dağıdılması 1919-cu ilə aid erməni mənbələrində də təsdiqini tapır.
Sovet Ermənistanı 29 noyabr 1920-ci ildə elan olunub. Ertəsi gün Sovet Azərbaycanının rəhbərliyi Zəngəzurun Sovet Ermənistanına verilməsi barədə qərar qəbul edib. 1921-ci ilin yayında keçmiş Zəngəzur qəzasının qərb hissəsi Ermənistan SSR-ə, şərq hissəsi isə Azərbaycan SSR-ə daxil edilib. Bu bölgü etnik təmizləmədən sonra, qərbdə əsasən erməni əhalisinin qalması şəraitində baş verib.
Azərbaycanlılar 1920-ci illərin əvvəlində kəndə qayıtmağa başlayıblar. Sovet dönəmində Xələc 1930-cu ildə yaradılan Qafan rayonuna aid olub. Erməni mənbələrindəki məlumatlara görə, 1980-ci illərədək kənddə yalnız azərbaycanlılar yaşayıb.
1940-cı illərdə ləğv edilmiş Yeməzli, İncəvar və Tacədin kəndlərinin sakinləri Xələcə köçürülüb. 1948-1953-cü illərdə sovet hakimiyyətinin Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-ə deportasiya siyasəti nəticəsində Xələc sakini olan 48 azərbaycanlı 1948-ci ildə Daşkəsən rayonuna zorla aparılıb. Kənd əhalisi barədə son statistik məlumat 1979-cu ilə aiddir: həmin vaxt burada 331 nəfər yaşayırdı və onların hamısı azərbaycanlı idi.
1980-ci illərin sonlarında Qarabağla bağlı ərazi iddiaları və iki respublika arasındakı münasibətlərin pisləşməsi fonunda azərbaycanlılar Ermənistan SSR ərazisindən tamamilə qovulublar. 1902-ci il tarixli “Yelizavetpol quberniyası haqqında məlumat toplusu”nda Xələcdə məscidin olduğu da qeyd edilir.
2021-2024-cü illərdə “Yoxa çıxmış sivilizasiya” kitabı üçün Ermənistan ərazisində, o cümlədən dağlıq və ucqar yerlərdə Azərbaycan irsinin sənədləşdirilməsi məqsədilə sahə tədqiqatları aparılıb. Araşdırma zamanı Xələcdə vaxtilə məscid kimi istifadə olunduğu ehtimal edilən tikili aşkarlanıb. Girişin üstündəki yarımoval daşlardan birində XIX əsrin sonlarına aid ərəb yazısı qalıb.
“Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri” layihəsində indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların əcdadlarının məskunlaşdığı təxminən 600 kənd barədə məlumat toplanaraq sistemləşdirilib. Bəzi yaşayış məntəqələrində qəbiristanlıq, pir və məscid kimi türk mədəni-tarixi irs nümunələri qorunub.
