QafqazNews Oxu.az-a istinadən xəbər verir ki, Qərbi Azərbaycandakı Qaraqaya kəndinin tarixi, əhalisi və burada qalan Azərbaycan irsi barədə yeni material hazırlanıb. Araşdırma çərçivəsində kənddə azərbaycanlı qəbiristanlığı da aşkarlanıb.
“Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri” layihəsi yurdlarından didərgin düşmüş azərbaycanlıların doğma yaşayış məntəqələri barədə məlumatları gənc nəslə çatdırmağı hədəfləyir. Layihəni “AZfront” və Kuzari təxəllüsü ilə tanınan ukraynalı tarixçi birgə həyata keçirir. O, “Yoxa çıxmış sivilizasiya - Gözə dəyməyən fəlakət” adlı tarixi araşdırma əsasında hazırlanıb.
2021-2024-cü illərdə müasir Ermənistan ərazisində aparılan çöl tədqiqatları zamanı azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı təxminən 600 kənd barədə foto və video materiallar toplanıb. Kəndlərin tarixi, əhalisi, qəbiristanlıq, pir, məscid və başqa abidələr də daxil olmaqla türk mədəni-tarixi irsinin qalıqları sistemləşdirilib. Hər yaşayış məntəqəsi üçün Azərbaycan, rus və ingilis dillərində video, eləcə də tarixi mənbələrə söykənən mətn hazırlanır. Materialların kəndlər üzrə mərhələli yayımlanması nəzərdə tutulub.
Layihənin növbəti buraxılışı Qaraqaya kəndinə həsr olunub. Kənd ən azı bir əsr bu adla tanınıb. 1991-ci ilin aprelində adı Dzoravank olaraq dəyişdirilib. Kənd 1995-ci ildən Ermənistanın Geğarkunik vilayətinə daxildir.
XIX əsrin ikinci yarısında Qaraqaya Gölkənd kəndinə tabe ərazi kimi qeydə alınıb. Çar Rusiyası dövründə isə Yelizavetpol quberniyasının Qazax qəzasının tərkibində olub.
Erməni mənbələrində də istinad edilən çar dövrü statistik qeydlərində 1914-cü ilədək kənddə müxtəlif illərdə yalnız və ya əsasən azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı göstərilir. Z. Korkotyanın “Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931)” əsərinə əsasən, 1897-ci ildə burada 215 nəfər olub və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları sayılıb.
1909-cu il Qafqaz təqviminin məlumatında 1907-ci il üçün 228 nəfər göstərilir; əhalinin böyük hissəsi azərbaycanlıların əcdadları olub. Yelizavetpol quberniyasının 1910-cu il yaddaş kitabçasında 1908-ci ildə kənddə yaşayan 248 nəfərin hamısının azərbaycanlıların əcdadları olduğu qeyd edilir. 1912-ci il Qafqaz təqviminə görə, 1911-ci ildə də əhali 248 nəfər olub və çoxluğu azərbaycanlıların əcdadları təşkil edib. 1915-ci il təqvimi isə 1914-cü ildə kənddə 265 nəfərin yaşadığını, onların əksəriyyətinin azərbaycanlıların əcdadları olduğunu bildirir.
1918-ci il mayın 29-da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti İrəvan şəhərini və ətrafdakı bəzi əraziləri ermənilərə güzəştə gedib. Bunun ardınca müasir azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı torpaqlarda Birinci Ermənistan Respublikası qurulub. Ermənistan Respublikası mövcudluğunun ilk aylarından Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəyə — həmin dövrdə Osmanlı imperiyasına — qarşı ərazi iddiaları irəli sürüb.
Həmin il Ermənistan Qazax qəzasının dağlıq hissəsinə iddia edib. Qəzanın bir hissəsi erməni qüvvələrinin nəzarətinə keçsə də, erməni ordusu AXC tərkibində qalan ərazilərdə türk əhalisinin yaşadığı kəndləri dağıtmağı davam etdirib. Erməni mənbələrinə görə, Qaraqaya ərazisindəki azərbaycanlı kəndlərinin sakinləri daşnak birləşmələrinə müqavimət göstərsələr də, 1920-ci ilin iyununda qovulublar.
Ermənistanda 1920-ci ilin sonunda sovet hakimiyyəti elan olunub, kommunist rejimi isə 1921-ci ildə möhkəmlənib. Bundan sonra Qazax qəzasının əvvəllər erməni qüvvələrinin nəzarətində olan hissəsinin Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi rəsmiləşdirilib. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində azərbaycanlıların əksəriyyəti kəndlərinə geri dönüb. Qaraqaya müxtəlif vaxtlarda Dilican və Krasnoselsk rayonlarına daxil edilib.
Erməni mənbələrində kənddə 1980-ci illərin sonlarınadək müxtəlif dövrlərdə yalnız və ya əsasən azərbaycanlıların yaşadığı bildirilir. 1922-ci ildə əhalinin sayı 170, 1926-cı ildə 169, 1931-ci ildə isə 205 nəfər olub; bu rəqəmlərin hamısı azərbaycanlı kimi qeydə alınıb.
A.P. Manvelyan və G.M. Martirosyanın “Ermənistan SSR-in 1831-1959-cu illərdə yaşayış məntəqələri və əhalisi” əsərində 1959-cu il üçün kənddə 376 nəfərin yaşadığı, əhalinin əsasən azərbaycanlılardan ibarət olduğu göstərilir. T.X. Akopyan, St.T. Məlik-Baxşyan və O.X. Barseqyanın “Ermənistanın və ətraf vilayətlərin toponimləri lüğəti”ndə 1970-ci ildə əhalinin 425 nəfər, 1979-cu ildə 335 nəfər olduğu və hamısının azərbaycanlılardan ibarət olduğu qeyd edilib. 1989-cu ildə isə kənddə 112 nəfər yaşayıb və onların hamısı azərbaycanlı olub.
1980-ci illərin sonunda Qarabağla bağlı ərazi iddiaları və iki respublika arasında münasibətlərin kəskinləşməsi fonunda azərbaycanlılar Ermənistan SSR-dən tamamilə qovulublar.
“Yoxa çıxmış sivilizasiya” kitabının hazırlanması üçün 2021-2024-cü illərdə Ermənistanın, o cümlədən ucqar dağlıq ərazilərin müxtəlif yerlərində Azərbaycan irsinin axtarışı və sənədləşdirilməsi aparılıb. Bu zaman Qaraqaya kəndində onlarla bütöv və dağılmış məzar daşının olduğu azərbaycanlı qəbiristanlığı müəyyən edilib.
Materialda göstərilən məlumatların təsdiqi üçün 22 mənbədən istifadə olunub. Onların arasında Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivinin sənədləri, İrəvan əyalətinin icmal dəftəri və Riçard Hovannisyanın “The Republic of Armenia” əsəri də var. Qaraqaya barədə 65 vizual material təqdim edilib. Layihənin videoları eksklüziv olaraq Baku TV-də yayımlanacaq.
