QafqazNews Baku.ws-a istinadən xəbər verir ki, indiki Ermənistanın Geğarkunik vilayətində yerləşən Qaraqaya XIX əsrdən XX əsrin sonlarına qədər əsasən azərbaycanlıların yaşadığı kəndlərdən biri olub.
Tarixi qeydlərdə kənd əhalisi uzun müddət Azərbaycan türkləri kimi göstərilib. 1980-ci illərin sonlarında azərbaycanlı sakinlər Ermənistan ərazisindən qovulub, 1991-ci ildə isə yaşayış məntəqəsinin adı Dzoravank olaraq dəyişdirilib. Dövrün sənədlərində müasir azərbaycanlıların əcdadlarına “tatarlar”, “Qafqaz tatarları”, “türklər” və “müsəlmanlar” deyilib. Bəzi yazılı mənbələrdə “türk-tatarlar”, “islamlar” və “məhəmmədilər” ifadələri də işlədilib.
Kənd çar Rusiyası və sovet hakimiyyəti dövründə Qaraqaya adını daşıyıb; bu ad ən azı yüz il saxlanılıb. 1991-ci ilin aprelində kəndin adı Dzoravank edilib. 1995-ci ildən yaşayış məntəqəsi Ermənistan Respublikasının Geğarkunik vilayətinə daxildir. XIX əsrin ikinci yarısında Qaraqaya Gölkəndin tabeliyində olan ərazi kimi qeydə alınıb, çar dövründə isə Yelizavetpol quberniyasının Qazax qəzasına aid edilib.
Erməni mənbələrində də istinad edilən çar dövrünün statistik göstəriciləri kənddə azərbaycanlıların yaşadığını təsdiqləyir. Korkotyanın “Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931)” kitabında 1897-ci ildə Qaraqayada 215 nəfərin yaşadığı və hamısının azərbaycanlı olduğu bildirilir.
1909-cu il Qafqaz təqvimindəki məlumata görə, 1907-ci ildə kəndin əhalisi 228 nəfər olub və əsasən azərbaycanlılardan ibarət olub. Yelizavetpol quberniyasının 1910-cu il yaddaş kitabçası 1908-ci ildə Qaraqayada yaşayan 248 nəfərin hamısını azərbaycanlı kimi qeydə alıb. 1912-ci il Qafqaz təqvimində 1911-ci il üçün də 248 nəfər göstərilib. 1915-ci il təqviminə əsasən, 1914-cü ildə kənddə 265 nəfər yaşayıb və onların əksəriyyəti azərbaycanlı olub.
1918-ci il mayın 29-da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti İrəvanı və ətrafdakı bəzi əraziləri ermənilərə güzəştə gedib. Bunun ardınca müasir azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı torpaqlarda Ermənistan Respublikası qurulub. Yeni dövlət ilk aylarından Azərbaycan, Gürcüstan və Osmanlı imperiyasına qarşı ərazi iddiaları irəli sürüb.
Elə həmin il Ermənistan Qazax qəzasının dağlıq hissəsinə də iddia edib. Ərazilərin bəziləri erməni qüvvələrinin nəzarətinə keçsə də, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tərkibində qalan yerlərdə türk əhalinin yaşadığı kəndlərə hücumlar davam edib. Erməni mənbələrində yer alan məlumatlara görə, Qaraqayanın yerləşdiyi ərazinin azərbaycanlı kəndlərinin sakinləri daşnak silahlı dəstələrinə müqavimət göstəriblər. 1920-ci ilin iyununda isə həmin ərazilərdən qovulublar.
1920-ci ilin sonunda Ermənistanda sovet hakimiyyəti elan edilib, növbəti il kommunist rejimi tam möhkəmlənib. Daha sonra Qazax qəzasının erməni qüvvələrinin nəzarətinə daha əvvəl keçmiş hissəsinin Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi rəsmiləşdirilib. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində azərbaycanlıların əksəriyyəti kəndlərinə geri dönüb.
Sonrakı mərhələdə Qaraqaya müxtəlif inzibati bölgülərə əsasən Dilican və Krasnoselsk rayonlarının tərkibində olub. Erməni mənbələrinin statistikası sovet dövründə də kənd əhalisinin əsasən azərbaycanlılardan ibarət olduğunu göstərir.
Korkotyanın araşdırmasında Qaraqayada 1922-ci ildə 170, 1926-cı ildə 169, 1931-ci ildə isə 205 nəfərin yaşadığı qeyd edilib. Hər üç siyahıyaalmada sakinlərin hamısı azərbaycanlı göstərilib. Manvelyan və Martirosyanın Ermənistan SSR-də 1831-1959-cu illərdə yaşayış məntəqələri və əhalisinə dair araşdırmasına görə, 1959-cu ildə kənddə 376 nəfər olub və əhali əsasən azərbaycanlılardan təşkil edilib.
Akopyan, Məlik-Baxşyan və Barseqyanın Ermənistan və ətraf vilayətlərin toponimlərinə dair lüğətində də əhalinin etnik tərkibi əksini tapıb. Mənbəyə əsasən, Qaraqayada 1970-ci ildə 425, 1979-cu ildə 335, 1989-cu ildə isə 112 nəfər yaşayıb. Hər üç siyahıyaalmada əhalinin hamısı azərbaycanlı kimi qeydə alınıb.
1980-ci illərin sonlarında Qarabağla bağlı ərazi iddialarının artması və Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gərginləşməsi fonunda azərbaycanlılar Ermənistan SSR-dən tamamilə qovulublar. Qaraqayanın azərbaycanlı icması da doğma kəndini tərk etməyə məcbur olub.
Kəndin azərbaycanlı keçmişinə aid maddi izlər bu günədək qalıb. “Yoxa çıxmış sivilizasiya” kitabının hazırlanması çərçivəsində 2021-2024-cü illərdə Ermənistan ərazisində, o cümlədən ucqar dağlıq bölgələrdə Azərbaycan mədəni irsini müəyyənləşdirmək və sənədləşdirmək məqsədilə geniş sahə araşdırmaları aparılıb.
Tədqiqatçılar Qaraqayada azərbaycanlılara məxsus qəbiristanlıq aşkarlayıblar. Orada onlarla salamat və dağılmış məzar daşı qeydə alınıb. Qəbiristanlıq kəndin əvvəlki sakinlərinin və onların yaratdığı tarixi-mədəni irsin günümüzə çatmış maddi nişanələrindəndir.
