QafqazNews Demokrat.az-a istinadən xəbər verir ki, evini və ya başqa əmlakını kirayəyə verən fiziki şəxslərin çəkdikləri xərcləri gəlirdən çıxmasına şərait yaradılması təklif olunur. Bununla bağlı Vergi Məcəlləsinə dəyişiklik layihəsi Milli Məclisdə birinci oxunuşda qəbul edilib. Yeni mexanizmdən istifadə etmək üçün mülkiyyətçilər vergi uçotuna durmalı və bəyannamə verməlidirlər.

Əmlak eksperti Firdovsi Xəlilovun sözlərinə görə, təklif olunan dəyişiklik kirayə münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsinə və daşınmaz əmlak bazarında kölgə iqtisadiyyatının məhdudlaşdırılmasına xidmət edə bilər. Bunun real nəticəsi isə qaydanın tətbiqindən və ev sahiblərinə verdiyi iqtisadi üstünlüklərdən asılı olacaq.

Xəlilov bildirib ki, ev sahibləri iki vergi modelindən birini seçə biləcəklər. Birinci halda kirayədən əldə olunan ümumi məbləğin 10 faizi vergi kimi ödənilir, xərclər isə gəlirdən çıxılmır. Qeyri-yaşayış sahələrinə tətbiq olunan 14 faizlik dərəcə dəyişməyəcək. Mənzilini kirayə verənlər üçün bu, əvvəlki 14 faizlik göstərici ilə müqayisədə vergi yükünün azalması deməkdir.

İkinci seçimdə mülkiyyətçi vergi uçotuna alınaraq kirayə verilən mənzilə aid, sənədlə təsdiqlənmiş xərcləri gəlirdən çıxara bilər. Bu variantda 20 faizlik gəlir vergisi bütün kirayə məbləğindən deyil, xərclər çıxıldıqdan sonra qalan hissədən hesablanır. Təmir, mebel və digər əhəmiyyətli məsrəflər çəkildiyi үед bu üsul sərfəli ola bilər. Xərclər kirayə gəlirinin yarısını keçərsə, ikinci model daha əlverişli sayılır.

Mənzil təmirli və istifadəyə hazırdırsa, əlavə məsrəflər az olduqda ümumi gəlirin 10 faizini ödəmək daha sadə seçimdir. Xərclərin çıxılması üçün onların kirayə fəaliyyəti ilə bilavasitə əlaqəli olması və rəsmi sənədlərlə sübut edilməsi tələb olunur. Belə xərclərə cari və əsaslı təmir, inşaat materialları, usta xidmətləri, kirayə üçün alınan mebel və məişət texnikası, sığorta, komendant və servis ödənişləri, vasitəçi komissiyası, habelə müqaviləyə əsasən ev sahibinin ödədiyi kommunal haqlar aid edilə bilər.

Ekspertin qənaətinə görə, verginin 14 faizdən 10 faizə düşməsi kirayə bazarında müəyyən şəffaflıq yarada bilər. Bakıda mənzillərin xeyli hissəsi hazırda rəsmi müqavilə bağlanmadan və vergi ödənmədən kirayəyə verilir. Dəyişiklik bəzi mülkiyyətçiləri fəaliyyətini qanuniləşdirməyə sövq edə bilər. Lakin bunun kirayə haqlarını ucuzlaşdıracağı gözlənilmir: indiyədək vergi ödəməyən ev sahiblərinin bir qismi yaranan 10 faizlik yükü kirayə qiymətinə əlavə etməyə çalışa bilər. Nəticədə bazarın müəyyən hissəsində qiymət artımı 5-10 faizə çata bilər.

Xəlilov mənzil alqı-satqısı qiymətlərinə ciddi və birbaşa təsirin olmayacağını düşünür. Bu göstəriciləri əsasən tikinti məsrəfləri, torpaq qıtlığı, ipoteka şərtləri və investisiya tələbi formalaşdırır. Bununla belə, kirayədən gəlir götürmək üçün mənzil alanlar üçün verginin azalması daşınmaz əmlaka investisiya marağını müəyyən qədər yüksəldə bilər.

Ekspert 10 faizlik dərəcəni indiki bazar şəraitində yenə yüksək qiymətləndirir. Onun bildirdiyinə görə, mənzilin alış dəyəri ilə bir il ərzində gətirdiyi kirayə gəlirinin nisbəti Azərbaycanda təxminən 3-4 faizdir. Bu fonda vergi yükünün yüksək olması ev sahiblərini icarəni rəsmiləşdirməyə təşviq etmir. Xəlilov şəffaflığın artması üçün vergi və rüsumların daha aşağı, stimullaşdırıcı həddə müəyyənləşdirilməsini vacib sayır.

Bazarda rəsmiləşdirməyə mane olan məsələlərdən biri də sənədsiz mənzillərdir. Bakı və ətrafında çıxarışı olmayan ev və mənzillərin sayının təxminən 500 minə yaxın olduğu bildirilir. Kirayə dövriyyəsinin əhəmiyyətli hissəsi də bu əmlakların payına düşdüyündən, onların hüquqi sistemdən kənarda qalması şəffaflığın tam təmin olunmasına əngəl yaradır. Ekspert kommunal abonent kodu, bələdiyyə və MTK sənədləri ilə faktiki sahibliyi təsdiqlənən mənzillərə də müqavilə bağlamaq və vergi ödəmək imkanı verilməsini təklif edir.

Kirayə müqavilələrinin rəsmiləşdirilməsindəki bürokratik addımların da yüngülləşdirilməsinə ehtiyac var. Ev sahibinin VÖEN alması və bəyannamə təqdim etməsi, tərəflərin ASAN Xidmətə müraciəti, eləcə də əlavə rüsumlar prosesi mürəkkəbləşdirir. Müqavilə bitəndə və ya kirayəçi köçəndə qeydiyyat məsələləri üzrə yenidən prosedur keçmək hər iki tərəf üçün vaxt itkisi yaradır.

Xəlilov bu çətinlikləri azaltmaq üçün xüsusi elektron platforma yaradılmasını məqsədəuyğun hesab edir. Onun təklif etdiyi mobil tətbiqdə ev sahibi və kirayəçi ASAN İmza və ya SİMA vasitəsilə müqaviləni bir neçə dəqiqəyə təsdiqləyə bilər. Ödəniş bank kartı və ya tətbiq üzərindən aparılarsa, verginin avtomatik tutulması da mümkün olar və VÖEN, bəyannamə ilə bağlı əlavə işlər azalar. Elektron müqavilə əsasında yaşayış yeri üzrə qeydiyyatın onlayn aparılması, müddət bitdikdə qeydiyyatın asan ləğvi də təkliflər sırasındadır.

Ekspertin fikrincə, kirayə bazarında real şəffaflıq üçün vergi və rüsumların azaldılması, sənədsiz mənzillərin sistemə daxil edilməsi və rəsmiləşdirmə qaydalarının sadələşdirilməsi birlikdə həyata keçirilməlidir.