QafqazNews Demokrat.az-a istinadən xəbər verir ki, insanların əmlak və əşyalara sahib olmaq əvəzinə onları müəyyən müddətə istifadə etməsi tendensiyası genişlənir. Bəzi proqnozlarda 2030-cu ildən sonra ev, avtomobil və telefon kimi məhsulların alınması yerinə kirayə modelinin üstünlük qazanacağı bildirilir. İqtisadçı Elçin Rəşidov bu dəyişikliyin mümkün səbəblərini izah edib.
Rəşidovun sözlərinə görə, kirayə və icarə yeni anlayışlar deyil; onlar uzun müddətdir mövcuddur və Mülki Məcəllə ilə Vergi Məcəlləsində də yer alır. Hazırda mənzil, qeyri-yaşayış sahəsi və torpaqların kirayə və icarəyə verilməsi artır. Bu meyl Azərbaycanda, o cümlədən Bakıda da görünür: insanlar əmlakı almaqdansa, müəyyən müddət istifadə etməyə daha çox yönəlirlər.
İqtisadçı bu yanaşmanın daşınmaz əmlakla məhdudlaşmadığını bildirib. Velosipedi şəxsi mülkiyyətə götürmək əvəzinə, şəhərin müxtəlif nöqtələrindəki nəqliyyat vasitələrindən müvəqqəti yararlanmaq mümkündür. Velosipedi daşımaq, saxlamaq və səfərdən sonra geri qaytarmaqla bağlı çətinliklər belə xidmətlərə marağı artırır. İstifadəçi bir yerdən götürdüyü velosipedi başqa məntəqədə təhvil verə bilər.
GPS və başqa texnoloji imkanların nəqliyyat vasitələrinə inteqrasiyası velosiped və skuterlərin qısamüddətli icarəsini asanlaşdırıb. Rəşidovun fikrincə, eyni dəyişiklik avtomobil bazarında da gözlənilir. Uzunmüddətli avtomobil icarəsi əvvəldən mövcud olsa da, insanların daha mobil həyat sürməsi ilə bu modelin genişlənməsi mümkündür. Yeni yerə köçən şəxslər mənzil almaq əvəzinə kirayəni seçə bildikləri kimi, avtomobilə sahib olmaq, onu saxlamaq və xərclərini ödəməkdənsə ehtiyac müddətində icarədən istifadə edə bilərlər.
Məhsulların fiziki və mənəvi cəhətdən köhnəlməsi də sahiblik marağına təsir edən amillərdəndir. Mobil telefonlar, kompüterlər və digər texnoloji cihazlar sürətlə yeniləndiyindən əvvəlki modellər qısa müddətdə köhnə hesab edilir. Bu səbəbdən istifadəçilər dəyişən texnologiyalara uyğunlaşaraq ehtiyac yarandıqca daha yeni məhsullara keçməyə çalışırlar.
İqtisadçı bu prosesi dairəvi iqtisadiyyat baxımından da əhəmiyyətli sayır. İstifadə olunmuş məhsulların yenidən dövriyyəyə daxil edilməsi, təkrar emalı və xammal kimi işlədilməsi aktuallaşır. Məhsullardan səmərəli və uzun müddət yararlanmaq iqtisadi cəhətdən də əhəmiyyət daşıyır.
Abunə əsaslı proqram təminatı da oxşar modelə nümunədir. Proqramı birdəfəlik almaq əvəzinə, istifadəçilər aylıq və ya illik ödəniş edir. Rəşidovun qeyd etdiyi kimi, abunə, kirayə və icarə modellərində əsas məqam məhsul və ya xidmətdən daimi sahiblik yolu ilə deyil, müəyyən müddət ərzində faydalanmaqdır. Bu yanaşmanın səbəblərindən biri insanların həyat tərzinin və mobilliyinin dəyişməsidir.
Əvvəllər ailələrin bir neçə nəslinin eyni kənddə, şəhərdə və ya yaxın ərazilərdə yaşaması daha geniş yayılmışdı. İndi isə eyni ailənin üzvləri Almaniyada, Çində və ya başqa ölkələrdə yaşaya, təhsil ala bilərlər. İnsanların coğrafi hərəkətliliyi artıb və uzun müddət eyni yerdə yaşamaq əvvəlki qədər adi deyil.
Texnologiyanın sürətlə dəyişməsi də uzunmüddətli sahiblik modelini daha az cəlbedici edir. Keçmişdə at arabası, kotan və balta kimi alətlər uzun müddət, hətta nəsillər boyu az dəyişirdi. Məsələn, XVII əsrin at arabası ilə XVIII əsrdə istifadə olunan nümunə arasında ciddi fərq olmaya bilərdi. Müasir dövrdə isə bir neçə il əvvəl alınmış telefon və ya kompüter belə köhnəlmiş sayıla bilər. Buna görə insanlar eyni məhsula uzun müddət sahib qalmaqdansa, onu yeniləməyi və ya müvəqqəti istifadə etməyi uyğun hesab edirlər.
Rəşidov vurğulayıb ki, coğrafi mobilliyin artması və texnologiyaların tez yenilənməsi insanların gələcək yaşayış yeri, işi və istifadə edəcəyi məhsullar barədə əvvəlcədən dəqiq qərar verməsini çətinləşdirir. Uzunmüddətli mülkiyyət daha çox əmlak və ya avtomobili biznes məqsədilə alanlar üçün əhəmiyyətini qoruyur. Məsələn, mənzili kirayə vermək və ya avtomobili icarəyə çıxarmaq istəyənlər üçün sahiblik iqtisadi fəaliyyətin bir hissəsidir. İstehlakçı baxımından isə ehtiyac olduğu müddətdə istifadə modeli getdikcə daha cəlbedici görünür.
Qeyd edək ki, türkiyəli iqtisadçı İslam Memiş də dünyada istehlak vərdişlərinin dəyişəcəyini və kirayənin mülkiyyət anlayışını əvəz edə biləcəyini bildirib. Onun proqnozuna görə, 2030-cu ildən etibarən insanlar ev, avtomobil, telefon və başqa əşyaları almaq əvəzinə uzunmüddətli müqavilələrlə kirayələməyə məcbur qalacaqlar.